📜 ค่าวซอ
คำประพันธ์ล้านนาที่ร้อยสัมผัสเป็นสายเหมือนห่วงโซ่ (ผังของสิงฆะ วรรณสัย)
ค่าวซอแต่งเป็นวรรค ๆ ต่อกันไปเป็นสาย หลักจำของคนแต่งรุ่นเก่าคือ "สามตัวเหลียว เจ็ดตัวเทียว บาทหลังบาทหน้า": วรรคหน้า ๓ คำ วรรคหลัง ๔ คำ วรรคหลังย้อนกลับมาสัมผัสกับคำท้ายของวรรคหน้า แล้วส่งสัมผัสต่อกันไป ผังนี้ตามสิงฆะ วรรณสัย (๒๕๐๓): บทแรก ๑๑ วรรค บทต่อไปบทละ ๑๐ วรรค
ⓘ ค่าวเป็นคำแนะนำเท่านั้น ไม่ใช่คำตัดสิน: ในเอกสารล้านนาเก่าไม่เคยพบแผนผังค่าว นักวิชาการแต่ละท่านกำหนดต่างกัน และคนโบราณใช้วิธีอ่านออกเสียงทดสอบ ลองอ่านออกเสียงดู ถ้าราบรื่นก็ใช้ได้
ผังฉันทลักษณ์
วิธีอ่านผัง: วงกลมหนึ่งวง = หนึ่งคำ (พยางค์) วงกลมในแถวเดียวกัน = หนึ่งบาท เส้นทึบเชื่อมคำที่ต้องสัมผัสกัน เส้นประคือสัมผัสเสริม เครื่องหมายเหนือวงกลมคือเสียงวรรณยุกต์ที่ผังกำหนด (สำเนียงเชียงใหม่)
ที่มาของผัง: แผนผังที่ ๑ ฉันทลักษณ์คร่าวซอของสิงฆะ วรรณสัย (๒๕๐๓) ตามที่ ยุทธพร นาคสุข (๒๕๖๒) พิมพ์ซ้ำ; เส้นสัมผัสและเสียงวรรณยุกต์ท้ายวรรคถอดจากผังนั้น เสียงวรรณยุกต์ยึดภาษาเชียงใหม่
ตัวอย่างจริง
ตัวอย่างทุกบทตรวจด้วยตัวตรวจเดียวกับที่ใช้แต่ง: เขียว = สัมผัส เหลือง = ใกล้เคียง เทา = ไม่พบ
ค่าวสี่บท บทมโนเนือง (ตอนต้น)
โดย พระยาพรหมโวหาร (ถึงแก่กรรม พ.ศ. ๒๔๓๐)
มโนเนือง จี๋เหลืองเหี่ยวม้วย ป๋านดั่งกล้วย บ่มไว้ในขุม แดนแต่น้อง แม่บัวจี๋จุ๋ม เจ้าหัวคำซุม ต้อดตุมละข้า ระเวเหหน เป้ดคนเมาบ้า เปื้อตั๋วนายมาทิ้งละ ซ้ำได้ยินเขา เล่าถ้อยวาต๊ะ ไขบอกหื้อหลายลาย อยู่มาจู้มื้อ พร่ำคือตั๋วต๋าย อยู่เหนือดินดาย สะร่างบ่หล้อน เกิดเป๋นคน ได้ทรงตุ๊กข์ข้อน ก็ป๋างคราวคราถ่านี้
ที่มา: สิงฆะ วรรณสัย (๒๕๐๓) ตัวอย่างที่ ๑ ใน ยุทธพร นาคสุข (๒๕๖๒); ข้อความจาก อุดม รุ่งเรืองศรี (๒๕๔๗ก: ๓๙) สะกดตามเสียง
คร่าวซอเจ้าเจ็ดตน บทที่ ๑๓๙
โดย คร่าวซอเก่าเรื่องราชวงศ์เจ้าเจ็ดตน
สามคนปี้น้อง เจ้ายอดกระกู๋ล ตั้งลำพูน ป่าซางเรืองหมั้น ได้สิบสี่ปี๋ รวายศีมาหั้น ศักราชปันร้อยตั๊ด ห้าสิบเอ็ดตั๋ว ปล๋ายหั้นแม่นตั๊ด ยกขึ้นตั้งเมืองปิงค์
ที่มา: ยุทธพร นาคสุข (๒๕๖๒) ตัวอย่างที่ ๙ จาก ไพฑูรย์ ดอกบัวแก้ว (๒๕๓๓: ๓๕); ขึ้นต้นที่บาท ๒ ก
ค่าวก้อม (คร่าวซอขนาดสั้น ใช้เกี้ยวพาราสี)
โดย ค่าวพื้นบ้าน
เจ้าปี้ไท้ จักลาตัวหนี จักผัดนาตี หื้อน้องวันหน้า มันบ่เป็นหยัง ป้อดาวสูนฝ้า หื้อกลับงว้ายมาหาน้อง
ที่มา: ยุทธพร นาคสุข (๒๕๖๒) ตัวอย่างที่ ๑๒; ขึ้นต้นที่บาท ๒ ก
แหล่งอ้างอิง
- ยุทธพร นาคสุข. (๒๕๖๒). ข้อเสนอในการจัดแผนผังฉันทลักษณ์คร่าวซอ. วารสารภาษา ศาสนา และวัฒนธรรม ๘(๑), ๒๑๓–๒๔๑
- สิงฆะ วรรณสัย. (๒๕๐๓). ฉันทลักษณ์ลานนา (อ้างใน ยุทธพร นาคสุข, ๒๕๖๒)
- อุดม รุ่งเรืองศรี. (๒๕๔๗). ค่าวสี่บท (ตัวอย่างบทมโนเนือง, อ้างใน ยุทธพร นาคสุข, ๒๕๖๒)