พจนานุกรมภาษา ล้านนา-ไทย, ไทย-ล้านนา

พจนานุกรม
ภาษาล้านนา-ไทย, ไทย-ล้านนา

โดย อ.จรีย์ สุนทรสิงห์

เรียน 10 คำใหม่

ออกเสียงล้านนา	อักษรล้านนา	เทียบอักษรไทย	ความหมาย
หยฺ๋ดยฺาย	อยฯ฿ดฯอยฯายฯ	[อฺยฺดอฺยฺาย]	ก.เรียงราย อย่างบ้านเรือนที่ตั้งเรียงรายกันไป
จ๋ดเส้น	จ฿ดฯเส้นฯ	[จดเส้น]	ก.บันทึกชื่อ,เขียนชื่อ,บันทึกรายการ
เปียง	พยฯง	[เพียง]	ว.ราบ,เสมอ,เหมือน,เท่า
สั้นกิ๋ดดิ๋ด	สั้นฯกิดฯดิดฯ	[สั้นกิดดิด]	ว.สั้นจู๋,สั้นมาก
สานทอเหมี้ยง	สานฯทํอฯห้มฯยฯง	[สานทอเหมี้ยง]	ก.สานกะทอเมี่ยง - สานภาชนะบรรจุเมี่ยง
เชียงราย	ชยฯงรายฯ	[เชียงราย]	น.เชียงราย/จังหวัดเชียงราย - ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) เรียกว่า ''เจียงฮาย''; ดู...เจียงฮาย
น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย	นาฯํ้เขั้าหิ้มฯรส฿้มฯป่อฯยฯ	[น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย]	น.น้ำขมิ้นส้มป่อย ภาษาถิ่นเหนือเรียก ''น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย''; น้ำขมิ้นส้มป่อย หรือ น้ำเข้าหมิ้นส้มป่อย - คือน้ำสะอาดที่มีผงขมิ้นละลายเจืออยู่ และมีฝักส้มป่อยแห้ง หรือฝักส้มป่อยแห้งที่ปิ้งไฟให้เกรียมจนมีกลิ่นหอม (กล่าวกันว่า ฝักส้มปอยที่ผ่านการปิ้งไฟจะมีอิทธิฤทธิ์เพิ่มขึ้น) แช่อยู่ ภายหลังไม่นิยมใช้ผงขมิ้น แต่นิยมเติมน้ำหอมและดอกแห้งของดอกไม้หอม เช่น ดอกสารภี คำฝอย พยอม ประยงค์ หรือดอกไม้สด เช่น ดอกมะลิ กลีบก..หลาบ เป็นต้น อนึ่งฝักส้มป่อยที่พึงประสงค์ควรเป็นฝักส้มป่อยที่เก็บในเพ็ญเดือน 3 (เดือน 5 เหนือ) ไม่ขึ้นในป่าช้า ไม่ขึ้นในบริเวณทางแยก และไม่เป็น ''ส้มป่อยงำเงา'' คือขึ้นริมน้ำและมีเงาพาดบนผิวน้ำ ที่สำคัญควรเลือกฝักที่มี 7 ข้อ และใช้จำนวน 7 ฝักจึงจะศักดิ์สิทธิ์นักแล: น้ำขมิ้นส้มป่อย ชาวล้านนานิยมใช้มาตั้งแต่สมัยโบราณ ทั้งในงานมคล และงานอวมงคล: งานมงคลเช่น ในเทศกาลสงกรานต์ใช้สรงน้ำพระพุทธรูป,พิธีดำหัวพระเถรานุเถระ,ผู้เถ้าผู้แก่ ญาติผู้ใหญ๋ ผู้มีพระคุณ ผู้ที่เคารพนับถือ,พิธีบายศรีสู่ขวัญ,พิธีสู่ขวัญควาย เป็นต้น: งานอวมงคล เช่น พิธีสะเดาะเคราะห์,พิธีไล่ผี,พิธีฌาปนกิจศพ เจ้าภาพจะใช้น้ำขมิ้นส้มป่อยใส่ภาชนะวางไว้ที่ปากทางเข้า-ออกป่าช้า เพื่อให้ผู้ร่วมงานใช้ลูบหัวลูบหน้าตอนขากลับ ถือว่าเป็นการชำระล้างสิ่งไม่พึงประสงค์
ฮ่างเฅื้อ	ร่างฯเฅิ้อฯอ	[ร่างเฅื้อ]	ดู...ฮ่างเคือ
นกแหลวไก่หน้อย	น฿กฯแหลฯวฯไก่ห้นฯอฯยฯ	[นกแหลวไก่หน้อย]	น.เหยี่ยวชนิดหนึ่งชอบโฉบเอาลูกไก่ไปกิน
กิ้งกือ	กิ้งฯคื	[กิ้งกือ]	น.กิ้งกือ ภาษาถิ่นเหนือมีชื่อเรียกหลายอย่าง เช่น ตืกเต๋า,ตืกต๋าว,แมงแสนตี๋น เป็นต้น; ดู...แมงแสนตี๋น