พจนานุกรมภาษา ล้านนา-ไทย, ไทย-ล้านนา

พจนานุกรม
ภาษาล้านนา-ไทย, ไทย-ล้านนา

โดย อ.จรีย์ สุนทรสิงห์

เรียน 10 คำใหม่

ออกเสียงล้านนา	อักษรล้านนา	เทียบอักษรไทย	ความหมาย
หลั๋วะ	ห฿ลฯวฯะ	[หลัวะ]	ดู...หล๋วะ
ขากเสี้ยน	ขากฯส้ยฯร	[ขากเสี้ยน]	น.เกลื้อน,กลากเกลื้อน
บ่หม๋ด	บห฿มฯด	[บ่หมด]	ว๑.ไม่สะอาด เช่น ซักผ้าบ่หม๋ด - ซักผ้าไม่สะอาด ว๒.ไม่หมด,ยังเหลืออยู่,ยังมีอยู่; บ่เสี้ยง, ก็ว่า
เดื่อน้ำ	เดิอฯอ¢	[เดื่อน้ำ]	น.นอดน้ำ - พืชยืนต้นขนาดเล็ก ขึ้นตามชายน้ำ ใบคล้ายใบเดื่อเกลี้ยง ใบอ่อนใช้เป็นยาสมุนไพร
แหว้นรถยนต์ ออกสียง แหว้น ลดยน	แห้วฯรร฿ถฯย฿น์ตฯ	[แหว้นรถยนต์]	น.ล้อรถยนต์ - ชิ้นส่วนของรถยนต์ที่สัมผัสกับถนน เป็นส่วนรับน้ำหนักของตัวรถยนต์ และน้ำหนักบรรทุกทั้งหมด ถ่ายเทไปยังถนน; ดู...แหว้น
เสียง	สยฯง	[เสียง]	น.สิ่งที่สัมผัสและรับได้ด้วยหู,คำที่เปล่งออก
บ่านอย	บ่าฯนอฯยฯ	[บ่านอย]	น.บวบ - ไม้เถาเลื้อย มีหลายชนิด แต่อยู่วงศ์เดียวกัน ดอกสีเหลือง ถิ่นเหนือเรียกบวบทุกชนิดว่า "บ่านอย" เช่น บ่านอยข้อง บ่านอยงู
ดอกส้มสุ๋ก	ดอฯกส้฿มฯสุก	[ดอกส้มสุก]	น.ดอกโศก/ต้นโศก (ปัจจุบันเปลี่ยนชื่อเป็น ดอกอโศก/ต้นอโศก) - ภาษาไทยถิ่นเหนือ (คำเมือง) เรียกว่า ''ดอกส้มสุ๋ก/ต้นส้มสุ๋ก''; ดอกโศก/ต้นโศก/ดอกส้มสุ๋ก - เป็นต้นไม้ที่ชาวไทยเรียกชื่อว่า ''โศก'' มีหลายชนิด แต่ ''โศก'' ที่รู้จักกันกว้างขวางที่สุดตั้งแต่อดีตก็คือ ''โศก''อันมีกำเนิดจากประเทศอินเดีย ซึ่งคนอินเดียเรียกว่า ''อโศก'' เมื่อนำมาเมืองไทยคนไทยเรียกสั้นลงว่า ''โศก'' ทำให้ความหมายเปลี่ยนไปเป็นตรงข้าม จากไม่มีโศก(อโศก) เป็นโศกเศร้า(โศก) ต้นและดอกอโศกที่ถือเป็นไม้มงคลในประเทศอินเดีย ซึ่งต่างจากประเทศไทยที่ถือว่าไม่เป็นมงคล ห้ามปลูกในบริเวณบ้าน เนื่องจากมีชื่อเกี่ยวกับความโศกเศร้า นิยมปลูกตามวัดมากที่สุด:- โศก/ส้มสุ๋ก เป็นไม้ยืนต้นไม่ผลัดใบขนาดเล็กถึงขนาดกลาง สูง 5-20 เมตร เรือนยอดทรงกลมพุ่มทึบ ปลายกิ่งห้อยย้อยลู่ลง เปลือกต้นเรียบ สีน้ำตาลเข้ม, ใบประกอบแบบขนนก ออกเรียงสลับ มีใบย่อย 1-7 คู่ รูปรี รูปไข่ รูปหอก หรือรูปขอบขนาน โคนใบกลม ปลายมนหรือแหลม เป็นรูปหัวใจหรือรูปลิ่ม, ดอกเป็นช่อ ออกตามซอกใบและปลายกิ่ง สีแสดจนถึงแดง กลีบเลี้ยงเป็นหลอดเรียวยาว, ผลเป็นฝักแบน รูปไข่หรือรีแกมขอบขนาน เมื่อแก่จะแตกออกเป็น 2 ซีก ในฝักมีเมล็ด 1-3 เมล็ด: ''ต้นโศก/ดอกโศก'' ความหมายมีแต่ความทุกข์ ความเศร้า จึงเปลี่ยนชื่อเป็น ''อโศก'' ดังชื่อเดิมที่เป็นมงคลตามที่เรียกกันในประเทศอินเดีย; อโศก เป็นพืชสมุนไพร มีสรรพคุณใช้ทำยาได้หลายอย่าง เช่น ดอกมีกลิ่นหอม มีรสอมเปรี้ยว ใช้ทำยาบำรุงธาตุ ยาแก้ไอ ยาขับเสมหะ เปลือกและรากปรุงเป็นยาบำรุงโลหิต เป็นต้น ใบอ่อนและดอก นำมาประกอบอาหาร ทำแกงส้ม ยำ หรือรับประทานเป็นผักสดจิ้มน้ำพริก; มีบ้างที่เอา ''อโศก'' ปลูกเป็นไม้ประดับทั่วไป ตามสวนสาธารณะ เพราะมีทรงพุ่มสวย ดอกมีสีสันสวยงาม แต่ไม่นิยมปลูกตามบ้าน: เมื่อ ''ดอกโศก'' ได้เปลี่ยนชื่อเป็น ''ดอกอโศก'' แล้ว ไม่นานเกินรอคงจะเห็น ''ดอกอโศก'' หรือที่คนล้านนาเรียก ''ดอกส้มสุ๋ก'' บานสะพรั่งทั่วแคว้นแดนไทย ดังที่เราได้เห็น ''ดอกลีลาวดี'' ที่เปลี่ยนชื่อมาจาก ''ดอกลั่นทม'' แน่นอน
เฝื้อ	เฝิ้อฯอ	[เฝื้อ]	ว.มักใช้กับ ฝั้น ในภาษากวีเป็น เฝื้อฝั้น หรือ ฝั้นเฝื้อ หมายถึงการที่อยู่เป็นคู่ครอง หรือใกล้ชิดกันในเชิงชู้สาว
ย้อน	ย้อฯร	[ย้อน]	สัน.เนื่องจาก,เป็นเพราะ,ก็เพราะ; เช่น มีย้อนหมั่น - รวยก็เพราะขยัน