ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 8 (พฤษภาคม-มิถุนายน)
ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

————————————-

1.  ชื่อ   ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน  เป็นการเซ่นไหว้หรือบวงสรวงดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองหรือเจ้าฟ้า  ซึ่งชาวเชียงตุงเชื่อว่าดวงวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าฟ้ายังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่

2.  ระยะเวลา

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านของชาวเชียงตุงจะจัดในช่วงเดือน  8  (ประมาณเดือน  พฤษภาคม  – มิถุนายน)  ของแต่ละปี  โดยจะเลือกเอาเดือน  8   ข้างแรม    (เดือน   8   ล่อง)    ตรงกับวันกาดเต่าหรือวันกาดดี  ซึ่งจะประกอบพิธีเลี้ยง  1  วัน

2.   ผู้ที่มีบทบาทในพิธี

ผู้ที่มีบทบาทในประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านประกอบด้วย

1.  พ่อเมือง  หมื่นก๋ำ   พ่อปูก  และนายแจน   ทั้ง  4  นี้เป็นผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ดูแลรับผิดชอบในการประกอบพิธีกรรมเลี้ยงเมืองโดยเฉพาะ  แต่ละคนมีหน้าที่หลักดังนี้     พ่อเมืองเป็นผู้ทำพิธีเซ่นสรวง    หมื่นก๋ำเป็นผู้จัดหาควาย     พ่อปูกเป็นผู้ฆ่าควาย    และนายแจนเป็นผู้จัดพิธี

2.  ประชาชนชาวเมืองเชียงตุง    แต่ก่อนชาวเชียงตุงทุกบ้านทุกครัวเรือนจะมีส่วนร่วมในการเลี้ยงเมือง เลี้ยงบ้าน    โดยจะมีการเก็บเงินทุกครอบครัวเพื่อนำมาเป็นค่าใช้จ่ายในการประกอบพิธีแล้วจะต้องส่งสมาชิกคนใดคนหนึ่งในบ้านเข้าร่วมพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านด้วย     ถ้าหากใครอยู่ใกล้จุดเลี้ยงเมืองจุดใด   ก็จะไปร่วมพิธีที่นั่น

4.  ที่มาของประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านมาจากความเชื่อที่สืบต่อกันว่า  แต่ละเมืองจะมีวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ของอดีตเจ้าผู้ปกครองรักษาอยู่  ถ้าบ้านใดเมืองใดจัดให้มีการทำพลีกรรมดวงวิญญาณให้ถูกต้องและเป็นประจำทุกปี จะทำให้บ้านเมืองสงบสุข

เมืองเชียงตุงเป็นเมืองที่เก่าแก่มีประวัติศาสตร์ที่ยาวนานมีเจ้าผู้ปกครองประมาณ  41 พระองค์ ครั้นเมื่อล่วงลับดับขันธ์ไปแล้วชาวเชียงตุงเชื่อว่า    ดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองเหล่านั้นยังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่   จึงทำให้ชาวเชียงตุงมีความเคารพศรัทธา     เมื่อถึงกำหนดเวลาก็จะประกอบพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเพื่อบวงสรวง      ดวงวิญญาณเจ้าผู้ครองนครเหล่านั้น

5.  ความสำคัญของประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเป็นสิ่งที่ชาวเชียงตุงได้ยึดถือปฏิบัติสืบกันมาช้านานทำให้เกิดความสบายใจผ่อนคลายความวิตกกังวลต่าง  ๆ  อีกทั้งยังเป็นการสร้างสรรค์ความรักความสามัคคีให้เกิดขึ้นในกลุ่มชาวเชียงตุง  นอกจากนั้นยังทำให้ชาวเชียงตุงได้ศึกษาเรียนรู้ประวัติศาสตร์บ้านเมืองของตนเอง  ทำให้เกิดความรักความหวงแหนแผ่นดินเกิด   ดังนั้นประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านจึงมีความสำคัญต่อชาวเชียงตุงเป็นอย่างยิ่ง

6.  เครื่องประกอบพิธี

ในการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านจะประกอบด้วยเครื่องบูชาต่าง ๆ  เช่น   เนื้อหมัก  (เนื้ออุบ)   ยำเนื้อ (เนื้อส้า)    ปลาทอด  (ปลาจืน)   ไข่เค็ม (ไข่เเช่เกลือ)   ผักซ่อมทอด   ข้าวแคบ   ลูกหมากรากไม้   ดอกไม้   เทียน   เป็นต้น

7.  ขั้นตอนการประกอบพิธี

เมื่อใกล้จะถึงวันประกอบพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน ผู้ประกอบพิธีที่เจ้าฟ้าผู้ครองนครเชียงตุงตั้งไว้ 4  คน  คือ   พ่อเมือง  หมื่นก๋ำ   พ่อปูก  และนายแจน   ทั้ง  4  นี้จะทำหน้าที่ต่าง ๆ ในพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน    กล่าวคือจะพิจารณาดูว่า  ถ้าปีไหนเป็นปีเล็ก (ปีที่มีเดือน  9  หนเดียว)  จะเอาหมูมาประกอบพิธีบวงสรวง     แต่ถ้าปีไหนเป็นปีใหญ่ (ปีที่มีเดือน  9  สองหน)  จะเอาควายมาประกอบพิธีบวงสรวง     สมัยแต่ก่อนนั้นจะเลี้ยงด้วยควายดำ      ส่วนควายปอน   (ควายสีขาว)   จะไม่เอามาเลี้ยง     เมื่อรู้ว่าจะเอาสัตว์ชนิดใดมาเลี้ยงแล้วก็จะออกตามหาสัตว์ชนิดนั้น      แต่ถ้าเอาควายมาทำพิธีบวงสรวงก็จะมีพิธีซับซ้อนมากขึ้น  เพราะจะต้องเลือกเอาควายที่ถูกลักษณะเท่านั้นมาบวงสรวงได้   โดยจะเป็นหน้าที่ของหมื่นก๋ำที่จะต้องจัดหาควายมาเลี้ยง     ซึ่งควายที่จะใช้บวงสรวงนั้น จะใช้ควายสีดำที่มีหนังและมีขนสีขาวพาดใต้ลำคอคล้ายสร้อยคล้องคอ  เรียกว่า   ออม รอบใต้ลำคอ 1  อัน  เรียกว่า  ควายออมเดียว แต่ถ้าเป็นควายที่มี  2  ออม  ก็จะไม่เอามาบวงสรวง    สมัยก่อนนั้นถ้าใครมีควายสีดำที่มีลักษณะออมเดียวและมีลักษณะแข็งแรง  ก็เกรงว่า  จะถูกเอาไปบวงสรวงก็จะแอบเอาควายไปซ่อนในป่าแล้วจะแอบเอาฟางและน้ำไปให้ควายกิน    ส่วนหมื่นก๋ำก็จะออกตามหาควาย   ถึงแม้จะซ่อนควายไว้อย่างดีก็ตาม   แต่ถ้าผีเจ้าเมืองต้องการจะกินควายตัวนั้นก็จะทำให้สามารถตามหาจนพบ    เรียกว่า    ผีบั๊กไว้ เมื่อพบควายแล้ว  เจ้าของควายจะบอกว่าไม่ขาย   ก็ไม่ได้  จำเป็นต้องขายเพื่อให้เอาควายไปทำพิธีบวงสรวงเมือง

ในกรณีที่ไม่สามารถหาควายที่มีออมเดียวมาบวงสรวงเมืองได้     ก็จะหาควายที่มีลักษณะทั่วไปคือจะมี  2  ออมหรือไม่มีออมก็ได้     แต่ต้องทำพิธีเสี่ยงทายเอา     โดยพ่อเมืองซึ่งเป็นผู้ที่จะทำพิธีเซ่นสรวงพร้อมด้วยหมื่นก๋ำซึ่งเป็นผู้จัดหาควาย     พ่อปูกซึ่งเป็นผู้ที่จะฆ่าควาย   และนายแจน  ผู้ประกอบพิธี   ทั้ง  4  คนนี้จะนุ่งขาวห่มขาว  (นุ่งเสื้อเผือกผ้าขาว)   พันศีรษะด้วยผ้าขาวแล้วนำดอกไม้  เทียนเงิน  เทียนคำ   12  คู่ไปไหว้เทวดาเมืองเสียก่อนพร้อมกับบอกกล่าวให้รู้ว่า  พวกตนได้แสวงหาควายที่มีออมเดียวแล้วไม่พบ     ถ้าหากเจ้าเมืองอยากจะกินควายตัวใด  ก็ขอให้ควายตัวนั้นมากินฟางที่จัดเตรียมไว้       จากนั้นก็เอาดอกไม้เทียนใส่พาน(ขัน)เดินตามหาควายพร้อมกับนำฟางใส่ไม้คานแบกไปหาควายที่กำลังกินหญ้าอยู่  เมื่อไปถึงแล้ว   ถ้าควายตัวไหนที่ผีเจ้าเมืองอยากกิน  ก็จะแสดงอาการหวาดกลัว  โดยจะวิ่งหนีแล้ววิ่งกลับมากินฟางอีก ทำอย่างนี้ซ้ำกันหลาย ๆ ครั้ง  จากนั้นผู้ประกอบพิธีทั้ง  4  คนก็จะพากันจับควายแล้วเอาเชือกมัดไว้แล้วจูงมาหาเจ้าของควายว่า  เป็นของใคร  เมื่อรู้ว่าใครเป็นเจ้าของแล้ว   ผู้ที่เป็นเจ้าของควายจำเป็นต้องขายให้  จากนั้นก็จะสานเฉลว  (เชียงตุงและเชียงใหม่ เรียกว่า ตาเเหลว ซึ่งสานด้วยไม้ไผ่)  มัดติดไว้กับหน้าผากควาย  เพื่อเป็นเครื่องหมายว่าเจ้าเมืองต้องการควายตัวนี้

เมื่อได้ควายตามลักษณะแล้ว   พ่อปูกจะเป็นผู้ฆ่าควายเอาไปบวงสรวง  แต่ก่อนนั้นจัดพิธีบวงสรวงที่หนองจันทร์   สิบสามหลัก  ดอยเปรต (เผต)  ซึ่งพ่อเมือง  หมื่นก๋ำ  พ่อปูก  นายแจน  ทั้ง  4  นี้จะพากันไปทำถนนและเปิดประตูให้   ซึ่งในสมัยที่ยังมีเจ้าฟ้าอยู่   เจ้าฟ้าก็จะไปร่วมทำพิธีด้วย    ส่วนการบวงสรวงนั้นจะมีการฆ่าควายแล้วปรุงรสด้วยแกงเนื้อ (แกงอ่อม)  และลาบ   โดยจะไม่มีการชิมรสล่วงหน้าก่อนการทำพิธีบวงสรวง     พอปรุงรสเสร็จแล้วก็จะตักใส่จานและถ้วยที่เตรียมไว้สำหรับการบวงสรวงเมือง จากนั้นจะตักน้ำแกงเนื้อใส่กระบอกไม้ไผ่  เพื่อที่จะนำไปเป็นน้ำเชื้อแกงเนื้อบวงสรวงเมืองในสถานที่อื่น ๆ ต่อไป

พอถึงเวลาบวงสรวงเมือง   พ่อเมืองก็จะเรียกชาวบ้านมาชุมนุมกันแล้วก็ทำพิธีบวงสรวง   โดยมีพ่อเมือง   หมื่นก๋ำ   นายแจน  และพ่อปูกเป็นผู้ประกอบพิธี (โยง)       คำโอกาสที่กล่าวบวงสรวงเจ้าเมืองนั้น   จะกล่าวถึงเจ้าพ่อผายู   เจ้าเจ็ดพันตู   เจ้าค้าง   เจ้าหนองต่าง    นางเอ้ย      เจ้าที่     นางอี่     เจ้าแดง    และเจ้าเมืองต่าง ๆ    เมื่อบวงสรวงเมืองเสร็จแล้ว      ก็จะทำเสาเจนเมืองให้ชาวเมืองช่วยกันลากไปมาตั้งไว้แล้วขอน้ำฟ้าสายฝนให้ตกลงมา เพราะเป็นช่วงที่ใกล้จะทำนา โดยเสาเจนเมืองนี้จะห่อและพันด้วยเชือกขาวและแดง มีดอกไม้เทียน 4 คู่ เป็นเครื่องบูชา  นอกจากนั้นยังมีการฝังหลักช้างและหลักม้าไว้ที่ข้างหอประกอบพิธีด้วย   จากนั้นก็จะรับประทานอาหารร่วมกัน

เมื่อทำพิธีที่หนองจันทร์   สิบสามหลัก   ดอยเผตเสร็จแล้วก็จะย้ายมาทำพิธีที่บ้านดงน้อย   ดงขุน  ดงก๋ำ  ซึ่งจะมีชาวบ้านอีกกลุ่มหนึ่งเตรียมหม้อข้าวหม้อแกงรออยู่ที่นั่น   หมื่นก๋ำก็จะนำน้ำเชื้อแกงเนื้อ (แกงอ่อม) ที่ใส่กระบอกไม้ไผ่มานั้นเทใส่หม้อแล้วทำการแกงเนื้อทำพิธีบวงสรวงเมืองในสถานที่นั้นอีก โดยนำเนื้อควายที่จัดแบ่งไว้มาทำพิธีบวงสรวง     แล้วก็ตักน้ำเชื้อแกงเนื้อใส่กระบอกไม้ไผ่อีกเหมือนเดิม     นำไปทำพิธีบวงสรวงที่ดงป่าตาล   หนองหอย   หนองเจ้าฟ้าน้อย  และหนองหอยสามต่อไป

ในการบวงสรวงเมืองของชาวเชียงตุงจะมีประเพณีการอ่านมาตกินปางประกอบด้วย ซึ่งเป็นการขับขานชนิดหนึ่ง    โดยจะมีผู้เข้าร่วมการอ่านมาตจำนวน  4 – 5  คน      แต่ในกรณีที่มีคนที่สามารถอ่านได้หลายคนก็สามารถนั่งอ่านร่วมกันได้  บางคนก็สามารถท่องจำได้   บางคนก็อ่านตามพับไทเขินที่บันทึกไว้

ในการบวงสรวงเมืองที่หนองจันทร์จะมีการสานไม้ไผ่ซึ่งมีขนาดพอประมาณ  เรียกว่า  แตะ จำนวน   12  อัน  จะใส่เครื่องบูชาประกอบด้วยใบพลู ใบหมากเกี๋ยง  เทียน  และดอกไม้ แล้วจะใส่เฉลว (ตาแหลว)  4  อัน  4  มุม   พร้อมกับทำค้างสำหรับวางแตะเครื่องบูชาแล้วจะมีเฉลวขนาดใหญ่ (ตาแหลวหลวง)   จำนวน  12  อัน  ปักเรียงรายกัน  มีกระทงจำนวน  4  อัน ซึ่งทำจากใบตองกล้วยขนาดเล็กบรรจุสิ่งของต่าง ๆ  เช่น  ข้าว   เนื้อสัตว์   ขนมข้าวปอง  และผลไม้  แล้วก็วางเรียงรายกัน     นอกจากนั้นก็จะมีสำรับอาหาร  2   สำรับใส่ข้าวและลาบสำหรับบวงสรวงเมือง

ผู้ที่ทำหน้าที่โยงหรือบวงสรวงเมืองคือ   พ่อเมือง   หมื่นก๋ำ     พ่อปูก  และ นายแจน   ทั้ง  4  คนนี้จะนุ่งขาวห่มขาว  คาดศีรษะด้วยผ้าขาว  จะจุดเทียนถือดอกไม้บูชาแล้วก็อ่านมาตกินปาง  (การขับขานที่ใช้สำหรับพิธีบวงสรวง)     เมื่ออ่านมาตกินปางจบก็จะมีการเสี่ยงทายว่า    ผีเจ้าเมืองมารับสิ่งของที่จัดบวงสรวงไว้หรือไม่     โดยจะเสี่ยงหยิบเมล็ดข้าวเปลือกที่เตรียมไว้  ถ้าได้จำนวนคู่ซึ่งเรียกว่า    คู่หาบคู่บุง ก็แสดงว่าผีเจ้าเมืองได้รับรู้และมารับเครื่องบูชาที่จัดบวงสรวงแล้ว     แต่ถ้าได้จำนวนคี่แสดงว่า   เจ้าเมืองยังไม่รับรู้และยังไม่มารับสิ่งของนั้น ๆ    ก็จะต้องอ่านมาตกินปางต่อไปอีก  2-3  แถวแล้วก็เสี่ยงทายอีก   จนกว่าจะได้เมล็ดข้าวเปลือกเป็นจำนวนคู่    เมื่อเสี่ยงทายจนรู้ว่าผีเจ้าเมืองได้รับรู้และรับเอาเครื่องบูชาที่จัดบวงสรวงไว้แล้ว     ผู้คนทั้งหมดไม่ว่าจะเป็นผู้ประกอบพิธีและผู้เข้าร่วมพิธีจะพากันกล่าวสำเนียงว่า   อย่าเอ้ยเฮ้ย   จำนวน  3  ครั้ง   จากนั้นก็จะพากันรับประทานอาหารร่วมกันเป็นเสร็จพิธี

8.  การปรับเปลี่ยนประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านของชาวนครเชียงตุงยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงด้านเครื่องบูชา  ขั้นตอนการประกอบพิธีที่ชัดเจน       แต่มีการเปลี่ยนแปลงด้านผู้ประกอบพิธี     อันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงการปกครอง  ในอดีตจะมีเจ้าฟ้ามาเป็นประธานในการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเป็นประจำ  แต่ปัจจุบันไม่มีเจ้าฟ้า จึงเชิญผู้ดูแลด้านการปกครองในเชียงตุง ซึ่งเป็นคนของรัฐบาลพม่ามาเป็นประธานประกอบพิธีแทน

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 7 (เมษายน-พฤษภาคม)
ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

—————————-

1. ชื่อ ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระ

คำว่า เป็กข์ มาจากภาษาบาลีว่า อุปสมฺปทาเปกฺข หมายถึง การอุปสมบทพระภิกษุ
คำว่า ตุ๊ มาจากคำว่า สวาธุเจ้า ทางไทเขินและล้านนาใช้เป็นคำเรียกขานพระสงฆ์หรือพระภิกษุ
ดังนั้น คำว่า เป็กข์ตุ๊ หมายถึง การอุปสมบทพระภิกษุ
ส่วนคำว่า บวช มาจากภาษาบาลีว่า ปวช หมายถึง การเว้นจากการเบียดเบียนชีวิตผู้อื่นให้ลำบาก ภาษาไทยนำมาใช้ในคำว่า บรรพชา ซึ่งมาจากภาษาบาลีว่า ปพฺพชฺช หมายถึง การบวช
ส่วนคำว่า พระ ทางไทเขินและล้านนาใช้เป็นคำเรียกขาน สามเณร
ดังนั้นคำว่า บวชพระ จึงหมายถึงการบวชสามเณร
ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระ จึงหมายถึงประเพณีการอุปสมบทพระภิกษุและการบรรพชาสามเณร

2. ระยะเวลา

ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระของชาวไทเขิน นครเชียงตุง นิยมจัดในเดือน 7 (ประมาณเดือน เมษายน – พฤษภาคม) ของแต่ละปี แต่ในบางเดือนก็จัดให้มีการเป็กข์ตุ๊บวชพระด้วยเช่นกัน เช่น เดือน 4 เป็นต้น ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความพร้อมของเจ้าภาพ ยกเว้นช่วงเข้าพรรษาจะไม่มีการเป็กข์ตุ๊บวชพระ โดยทั่วไปจะกำหนดจัดงาน 2 วัน คือ วันดาหรือวันเตรียมงานและวันทำพิธีบรรพชาอุปสมบท

3. ผู้ที่บทบาทในกิจกรรม

ผู้ที่มีบทบาทในพิธีเป็กข์ตุ๊บวชพระประกอบด้วย
1. พระอุปัชฌาย์และพระสงฆ์ การเป็กข์ตุ๊บวชพระจัดเป็นสังฆกรรมในพุทธศาสานา จึงมีข้อกำหนดให้พระสงฆ์เข้าร่วมสังฆกรรม ได้แก่ ถ้าเป็นพิธีอุปสมบทพระภิกษุกำหนดให้พระสงฆ์เข้าร่วมพิธี 5 รูปขึ้นไป แต่ถ้าเป็นการบรรพชาสามเณรไม่กำหนดจำนวนสงฆ์ แต่ให้มีพระอุปัชฌาย์ทำหน้าที่ให้การบรรพชาเป็นสำคัญ
บทบาทพระสงฆ์ในพิธีมีดังนี้
พระอุปัชฌาย์ มีหน้าที่ให้การบรรพชาอุปสมบทพร้อมกับให้ศีล สอบถามคุณสมบัติของผู้บวช และให้อนุสาสน์แก่พระภิกษุใหม่
พระคู่สวด 4 รูป มีหน้าที่สวดสมมติและสวดญัตติในพิธีอุปสมบท
พระอันดับ เป็นพระสงฆ์ที่เข้าร่วมพิธีและเป็นสักขีพยานในการอุปสมบทจำนวน 3 รูปขึ้นไป ยกเว้นการบวชพระ (บรรพชาสามเณร) จะมีแต่พระอุปัชฌาย์ ไม่มีพระสงฆ์คู่สวด เนื่องจากไม่มีการสวดสมมติและสวดญัตติ
ในตัวเมืองเชียงตุงและบางท้องที่ มักจะนิมนต์สมเด็จอาชญาธรรมพระเจ้าเป็นพระอุปัชฌาย์เสมอ เนื่องจากเป็นพระเถระผู้ใหญ่ ดำรงตำแหน่งทางการปกครองสูงสุดของคณะสงฆ์เชียงตุง ยกเว้นกรณีที่สมเด็จอาชญาธรรมพระเจ้าไม่สามารถรับเป็นอุปัชฌาย์ได้ ก็จะนิมนต์พระสงฆ์รูปอื่นที่มีอาวุโสรองลงมาเป็นพระอุปัชฌาย์แทน
2. มัคคนายก เป็นผู้นำกล่าวคำไหว้พระ รับศีล โอกาสเวนทาน และจัดลำดับขั้นตอนพร้อมกับประสานงานระหว่างเจ้าภาพกับพระสงฆ์
3. ผู้ที่จะอุปสมบทเป็นพระภิกษุหรือบรรพชาเป็นสามเณร เมื่อตัดสินใจเป็นที่แน่นอนแล้วว่าจะบวช ผู้ปกครองจะนำดอกไม้เทียนและพาบุตรหลานผู้ที่จะบวชไปกราบเจ้าอาวาส พร้อมกับแจ้งความประสงค์ว่าจะบวชเป็นพระภิกษุหรือสามเณรและปรึกษาหารือเกี่ยวกับกำหนดวันเวลาที่จะทำพิธีบวช จากนั้นผู้ปกครองจะฝากบุตรหลานผู้ที่จะบวชกับเจ้าอาวาสให้อยู่เป็นขโยม (เด็กวัด) อุปัฏฐากพระสงฆ์ที่วัดไปก่อนสักระยะหนึ่ง เพื่อศึกษาเรียนรู้ฝึกท่องคำขอบวช บทสวดมนต์ บทเทศน์ และคำให้พรต่าง ๆ โดยเจ้าอาวาสจะเป็นผู้ดูแลกำกับเอง หรือบางครั้งอาจจะมอบหมายให้พระสงฆ์รูปใดรูปหนึ่งรับหน้าที่เป็นพระพี่เลี้ยงคอยดูแลสั่งสอนแทน
4. พ่อแม่ญาติพี่น้องตลอดถึงคณะศรัทธาทั่วไป เมื่อพ่อแม่รู้ว่าลูกจะบวชก็จะดีใจพร้อมกับจัดเตรียมความพร้อมในด้านต่าง ๆ เช่น เครื่องบวช เครื่องอุปโภคบริโภค เป็นต้น มีการบอกกล่าวข่าวสารการบวชให้เพื่อนบ้านญาติมิตรสหายได้รับรู้ บางคนก็เชิญด้วยปากเปล่า บางคนก็เชิญด้วยการพิมพ์บัตรเชิญ ส่วนเพื่อนบ้านญาติมิตรสหายเมื่อรู้ข่าวแล้วก็จะมาช่วยตระเตรียมสิ่งของต่าง ๆ เพื่อให้งานบวชเป็นไปด้วยความเรียบร้อยและถือว่าเป็นสร้างกุศลร่วมกัน
ส่วนคนที่ไม่มีลูกชาย แต่มีจิตศรัทธาอยากจะเป็นเจ้าภาพบวชพระเป็กข์ตุ๊ ก็จะไปสืบถามว่ามีเด็กคนไหนอยากบวช แต่พ่อแม่ไม่มีเงินที่จะนำมาเป็นค่าใช้จ่ายได้ ก็จะอาสารับเป็นเจ้าภาพบวชให้ โดยที่พ่อแม่ของเด็กไม่ต้องออกค่าใช้จ่ายใด ๆ เรียกเจ้าภาพงานบวชลักษณะนี้ว่า พ่อออกแม่ออก

4. ที่มาของประเพณี

การที่พ่อแม่มีจิตศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนายินยอมให้ลูกหลานได้บวช ถือได้ว่าเป็นการสร้างกุศลอันยิ่งใหญ่ โดยเชื่อกันว่า อานิสงส์ที่ลูกได้บวชพระเป็กข์ตุ๊จะทำให้ชีวิตของพ่อแม่มีความสุข เมื่อล่วงลับดับขันธ์ไปแล้วดวงจิตวิญญาณจะได้ขึ้นสู่สรวงสวรรค์ ส่วนผู้ที่บวชพระเป็กข์ตุ๊เองก็จะได้อานิสงส์ที่ยิ่งใหญ่ทั้งในโลกนี้และในโลกหน้าเหมือนกัน นอกจากนั้นยังถือว่าผู้ที่บวชเป็นศาสนทายาท เป็นลูกของพระพุทธเจ้าที่แท้จริง เป็นผู้ที่มีความกตัญญูกตเวทีต่อพ่อแม่และถือเป็น คนสุก คือเป็นคนที่ผ่านการอบรมบ่มนิสัยด้วยพระธรรมวินัยมาเป็นอย่างดีแล้ว ถ้าลาสิกขาจากพระออกมาก็เรียกว่า ขนาน หรือ หนาน และถ้าลาสิกขาจากสามเณรก็เรียกว่า น้อย ส่วนคนที่ยังไม่ผ่านการบวชพระเป็กข์ตุ๊นั้นถือว่าเป็น คนดิบ ดังนั้นประเพณีการบวชพระเป็กข์ตุ๊นั้นจึงมีที่มาจากคติความเชื่อและศรัทธาความเลื่อมใสในพระพุทธศาสนา

5. ความสำคัญของประเพณี

การเป็กข์ตุ๊บวชพระเป็นประเพณีนิยมของชาวพุทธในเชียงตุง เนื่องจากเป็นการสร้างศาสนทายาท สืบต่ออายุของพระพุทธศาสนา โดยเชื่อกันว่าพระพุทธศาสนาจะดำรงอยู่ตลอด 5,000 พระวัสสา การที่พระพุทธศาสนาจะเจริญมั่นคงได้นั้นต้องอาศัยพุทธบริษัท 4 คือ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ซึ่งจะต้องช่วยกันจรรโลงรักษาเอาไว้ โดยเฉพาะการอุปสมบทพระภิกษุและบรรพชาสามเณรซึ่งเป็นศาสนทายาทที่สำคัญ

6. เครื่องประกอบพิธี

ประเพณีการบวชพระเป็กข์ตุ๊มีเครื่องประกอบพิธีดังนี้
1. เครื่องบรรพชาอุปสมบท    ได้แก่ ไตรจีวร บาตร ตาลปัตร ลูกประคำ
2. ห่อพก (ห่อป้ก) เครื่องสังฆทานสำหรับถวายพระสงฆ์ห่อด้วยผ้าขาว ข้างในบรรจุสิ่งของเครื่องใช้ต่าง ๆ เช่น สบู่ ยาสระผม บุหรี่ ไม้ขีดไฟ เทียน ข้าวตอก เงินจั๊ดจำนวนหนึ่ง เป็นต้น
3. เครื่องอุปโภคบริโภค เช่น กระติกน้ำ ปิ่นโต ร่ม รองเท้า ผ้าห่ม ผ้าปูนอน หมอน เสื่อ อาหารคาวหวาน เป็นต้น
4. เครื่องสักการะ เช่น ช่อดอกไม้ ช่อเทียน ช่อเงินจ๊าด ข้าวตอก เทียน เป็นต้น

7. ขั้นตอนการประกอบพิธี

ประเพณีการเป็กข์ตุ๊บวชพระของชาวไทเขิน นครเชียงตุง นิยมจัด 2 วัน กล่าวคือ

วันแรก เป็นวันดา (วันเตรียมงาน) บรรดาพ่อแม่ญาติพี่น้องมิตรสหายและเพื่อนบ้าน หรือเจ้าภาพจะพากันแต่งดาเครื่องบวชและเครื่องอุปโภคบริโภคหรือครัวทานให้เป็นหมวดหมู่และประดับประดาให้สวยงามเพื่อเตรียมแห่รอบเมืองในเช้าวันรุ่งขึ้น เมื่อจัดแต่งดาครัวทานเสร็จเรียบร้อยแล้วตอนกลางคืนก็จะมีการสมโภชครัวทานและแสดงความยินดีกับลูกแก้วที่จะเข้าสู่พิธีบรรพชาอุปสมบทในวันพรุ่งนี้

วันที่สอง เป็นวันทำพิธีบรรพชาอุปสมบท จัดเป็นวันสำคัญ มีลำดับพิธีการดังนี้
ตอนเช้าตรู่เวลาประมาณ 04.30 น. เมื่อบรรดาพ่อแม่ญาติพี่น้องมิตรสหายและเพื่อนบ้านหรือเจ้าภาพเตรียมการแล้วจะพากันแห่ลูกแก้ว(นาค)และครัวทานรอบถนนตัวเมืองหรือหมู่บ้านก่อน จากนั้นก็จะแห่เข้าสู่วิหาร ในการบรรพชาสามเณรจะใช้วิหารเป็นสถานที่ประกอบพิธี ส่วนการอุปสมบทพระภิกษุจะใช้อุโบสถเป็นสถานที่ประกอบพิธี
พิธีการบรรพชาสามเณรเริ่มขึ้น เมื่อลูกแก้วผู้บวชเป็นสามเณรนั้นได้ขอขมาพระรัตนตรัย และกล่าวสรรเสริญคุณพระรัตนตรัย จากนั้นก็ยกพานข้าวตอกและเทียนไปประเคนที่พระพุทธรูป 2 คู่ พระธรรม 1 คู่ พระสงฆ์ 2 คู่ แล้วกลับมานั่งระหว่างสงฆ์ที่หน้าอาสนะสำหรับพระสงฆ์ (แท่นสังฆ์ ) แล้วกล่าวคำอาราธนาศีลและรับศีล 5 พร้อมกับกล่าวคำขอขมา (สูมา) พระรัตนตรัย และคำขอบรรพชา
เมื่อกล่าวเสร็จแล้วก็เปลี่ยนมาครองผ้าไตรซึ่งพระสงฆ์จะช่วยนุ่งให้ แต่ถ้าผู้ที่บวชมีมากและพระสงฆ์มีน้อย ก็จะอนุญาตให้คณะศรัทธาหรือพ่อของลูกแก้วช่วยนุ่งห่มให้ก็ได้ ถ้านุ่งเรียบร้อยแล้วก็จะนั่งคุกเข่าหันหน้าไปทางพระพุทธรูปกราบลง 3 ครั้ง แล้วมานั่งระหว่างพระสงฆ์กล่าวคำขอขมาสงฆ์และถวายผ้าพก (เครื่องไทยทาน) จากนั้นพระอุปัชฌาย์จะให้กัมมัฏฐานและให้ศีล ลำดับสุดท้ายสามเณรใหม่กล่าวคำขอพระอุปัชฌาย์และนำดอกไม้และเทียน 2 คู่ไปขอเอาสมญานามหรือชื่อภาษาบาลีจากพระอุปัชฌาย์ต่อไป

เมื่อจะอุปสมบทเป็นพระภิกษุต่อไปอีก ก็ต้องเปลี่ยนสถานที่ไปทำพิธีที่อุโบสถ โดยจะมีพระอุปัชฌาย์ ๑ รูป ส่วนมากจะนิมนต์สมเด็จอาชญาธรรมพระเจ้ามาเป็นพระอุปัชฌาย์ หรืออาจจะนิมนต์พระสงฆ์รูปอื่นที่มีอาวุโสรองลงมาเป็นพระอุปัชฌาย์ และมีพระสงฆ์จำนวนหนึ่งตั้งแต่ ๕ ขึ้นไป เป็นพระคู่สวดและเป็นพระอันดับในพิธีอุปสมบท

การอุปสมบทเริ่มขึ้น เมื่อสามเณรผู้จะอุปสมบทสะพายบาตรไขว้ข้างหลังแล้วยืนพนมมือด้วยเทียนและห่อป้ก เดินเหยียบผ้าขาวที่ปูยาวขึ้นอุโบสถ เมื่อเดินไปถึงประตูด้านในอุโบสถแล้วพระสงฆ์ 4 รูป จะนั่งเก้าอี้ถือพับสาบทสวดคู่ละ ๑ เล่ม สวดสมมติและสวดญัตติพร้อมกับสอบถามคุณสมบัติผู้ที่จะอุปสมบท จากนั้นผู้ที่จะอุปสมบทจะคุกเข่าเดินมากราบพระสงฆ์ พระอุปัชฌาย์จะสวดให้อนุสาสน์ ภิกษุใหม่กล่าวคำขอขมาสงฆ์เป็นอันเสร็จพิธีอุปสมบท

จากนั้นพระอุปัชฌาย์พร้อมด้วยภิกษุใหม่และพระสงฆ์ทั้งหมดเดินเหยียบผ้าขาวที่ปูไว้ออกจากอุโบสถมารับบิณฑบาต (มักจะใส่บาตรด้วยเงินจั๊ด) จากญาติโยมที่ยืนเรียงรายนอกอุโบสถ แล้วก็ขึ้นวิหารประกอบ พิธีถวายทานต่อไป
เมื่อบรรพชาเป็นสามเณรและอุปสมบทเป็นพระภิกษุใหม่แล้วจะต้องอยู่ก๋ำ (อยู่ในระหว่างการควบคุมอาหารและพฤติกรรมต่าง ๆ เพื่อให้เกิดความบริสุทธิ์) ซึ่งจะนอนในวิหารและให้พรแก่ญาติโยมผู้ที่มาเป็นเจ้าภาพบวชและถวายสิ่งของเครื่องอุปโภคบริโภคต่าง ๆ เป็นระยะเวลา 3 วัน ในระหว่างที่อยู่ก๋ำนั้น ภิกษุและสามเณรใหม่จะปฏิบัติตนอย่างเคร่งครัดโดยการเจริญเมตตาภาวนาด้วยวิธีการนั่งขัดสมาธิแล้วตกลูกประคำ พร้อมกับกล่าวคำภาวนาแล้วตกลูกประคำ ๑ เม็ดกำกับตลอดช่วงภาวนา ดังคำภาวนาว่า
มาตาปิตา สุขิตา โหนฺตุ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
ทายกทานํ อนุโมทามิ ทายกา สุขิตา โหนฺตุ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
เทวตา สุขิตา โหนฺตุ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
อหํ สุขิตา โหมิ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
พุทฺธํ สรณํ คจฺฉามิ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
ธมฺมํ สรณํ คจฺฉามิ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
สงฺฆํ สรณํ คจฺฉามิ – ตกลูกประคำหนึ่งรอบ
บางครั้งก็ตกลูกประคำด้วยบทหัวใจพระคาถาว่า จี ปิ เส คิ ซึ่งเป็นคำย่อดังนี้ จี หมายถึง จีวรํ ปิ หมายถึง ปิณฺฑิปาตํ เส หมายถึง เสนาสนํ คิ หมายถึง คิลาน ทั้ง ๔ อย่างนี้เป็นการพิจารณาการใช้สอยปัจจัยเพื่อการดำรงชีวิตประจำวันที่เอื้อต่อการปฏิบัติธรรม ในช่วงอยู่ก๋ำนั้นทางผู้ปกครองญาติพี่น้องหรือผู้ที่มีศรัทธาจะผลัดกันมานอนเป็นเพื่อนด้วย เมื่อภาวนาอยู่ก๋ำครบ ๓ วันแล้วก็จะออกไปบิณฑบาตใน หมู่บ้านรอบวัดเพื่อเป็นการโปรดศรัทธา จากนั้นผู้เป็นพ่อก็จะนำข้าวตอกดอกไม้เทียนและตัวภิกษุสามเณรใหม่ไปฝากเป็นศิษย์เจ้าอาวาสให้ได้ศึกษาเล่าเรียนอักขระ การเทศน์ และการสวดต่อไป

8. การปรับปรุงเปลี่ยนแปลง

ปัจจุบันประเพณีการเป็กข์ตุ๊บวชพระของชาวไทเขินนครเชียงตุงยังเป็นที่นิยมปฏิบัติสืบกันอยู่ ส่วนการเปลี่ยนแปลงที่เห็นชัดเจนคือ การศึกษาของสามเณรและพระภิกษุ ซึ่งแต่ก่อนนั้นเมื่อบวชมาแล้วก็จะเรียนสวด เรียนเทศน์จากครูบาอาจารย์ที่วัด แต่ปัจจุบันสามเณรรูปใด ที่อายุยังน้อยยังเรียนไม่จบตามเกณฑ์ที่รัฐบาลพม่ากำหนด ก็ต้องไปเรียนหนังสือร่วมกับเด็กฆราวาสชาย-หญิงตามโรงเรียนใกล้บ้าน แต่ถ้าเรียนจบตามเกณฑ์แล้วก็มักจะออกเดินทางไปศึกษาหาความรู้ยังประเทศเพื่อนบ้าน โดยเฉพาะกรุงเทพฯ และจังหวัดภาคเหนือของประเทศไทย บางรูปเมื่อศึกษาจบแล้วก็จะกลับมาเป็นเจ้าอาวาส เป็นครูสอน หรือเป็นผู้นำในการเผยแผ่พระพุทธศาสนาต่อไป

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 7 (เมษายน-พฤษภาคม)
ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

—————————-

1. ชื่อ ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์ หมายถึงการทำบุญอบรมสมโภชพระธาตุหรือเจดีย์ อันเป็นสถานที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระอรหันตธาตุ เพื่อเป็นการแสดงความเคารพและความศรัทธาในพระรัตนตรัยตลอดถึงการสั่งสมบุญบารมีของผู้เข้าร่วมประเพณีด้วย ตรงกับคำว่า ประเพณีสรงน้ำพระธาตุของล้านนา

2. ระยะเวลา

วันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 7 ของแต่ละปี (ประมาณเดือน เมษายน – พฤษภาคม สำนวนไทเขินเรียกว่า เดือน 7 เปียง สำนวนล้านนาเรียกว่า เดือน 7 เป็ง คำว่า เปียง หรือ เป็ง หมายถึง เพ็ญ หรือ วันเพ็ญ ซึ่งเป็นวันที่พระจันทร์เต็มดวง) บางวัดถ้าจัดงานใหญ่ เช่น มีการอบรมสมโภชพระพุทธรูป เป็นต้น ก็จะจัดงาน 2 วัน ตั้งแต่วัน 14 – 15 ค่ำ แต่ถ้าจัดงานไม่ใหญ่นักก็จะจัดในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เพียงวันเดียว

3. ผู้ที่มีบทบาทในกิจกรรม

1. พระสงฆ์ มีบทบาทเป็นผู้ประกอบพิธีให้ศีล ให้พร สวดมนต์ และรับบิณฑบาต
2. มัคคนายก (อาจารย์วัด) มีบทบาทเป็นผู้นำในการประกอบพิธี เช่น นำกล่าวคำไหว้พระ คำอาราธนาศีล คำโอกาสเทวดา อาราธนาสวด และเป็นผู้ประสานงานระหว่างพระสงฆ์กับประชาชน
3. ประชาชน เป็นผู้ร่วมพิธี โดยจะนำดอกไม้เทียน อาหารคาวหวาน และเครื่องอุปโภคบริโภคมาถวายทาน

4. ที่มาของประเพณี

พระพุทธศาสนาได้เผยแผ่เข้าสู่นครเชียงตุงมาเป็นระยะเวลาที่ยาวนาน มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและเส้นพระเกศาตามพระธาตุเจดีย์สำคัญต่าง ๆ ในเมืองเชียงตุง เช่น พระธาตุจอมคำ พระธาตุจอมดอย พระธาตุเวียงชัย พระธาตุดอยจุกเปียงฟ้า เป็นต้น ซึ่งถือเป็นพระธาตุศักดิ์สิทธิ์และเป็นที่สักการบูชาของชาวเชียงตุง เมื่อถึงวาระสำคัญจึงมีการกำหนดประเพณีขึ้นธาตุหรือการทำบุญอบรมสมโภชพระธาตุขึ้น เพื่อเป็นการถวายสักการบูชาแด่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตลอดถึงความเป็นศิริมงคลแก่ชาวเมืองและบ้านเมือง อีกทั้งยังถือเป็นการทำบุญด้วยการดูแลรักษาทำความสะอาดบริเวณองค์พระธาตุให้เกิดความสะอาดเรียบร้อย

5. ความสำคัญของประเพณี

ประเพณีการขึ้นธาตุเป็นประเพณีที่เกี่ยวข้องกับคติความเชื่อในพระพุทธศาสนา มีความสัมพันธ์กับความศรัทธาและวิถีการดำเนินชีวิตของชาวพุทธ เนื่องจากองค์พระธาตุจัดเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชน การจัดประเพณีขึ้นพระธาตุนอกจากจะเป็นการเสริมสร้างศรัทธาในพุทธศาสนาแล้ว ยังเป็นการเสริมสร้างความรักความเอื้ออาทร ความสามัคคีให้แก่ผู้คนในชุมชนทั้งฝ่ายรัฐบาล ฝ่ายคณะสงฆ์ และฝ่ายประชาชนที่มีส่วนร่วมในประเพณี นอกจากนั้นยังเป็นการสร้างสรรค์และอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะกลุ่มชาว ไทเขินด้วย

6. เครื่องประกอบพิธี

ประเพณีขึ้นธาตุประกอบด้วยเครื่องบูชาดังนี้
1. ขันตั้ง (เครื่องบูชา) การสวดมนต์ ประกอบด้วย ข้าวเปลือกหมื่น ข้าวสารพัน ผ้าขาว ผ้าแดง หม้อใหม่ สื่อใหม่ เทียน 8 คู่ มะพร้าว 1 ลูก ดอกไม้พันดวงหรือ 16 ดวง
2. เครื่องสักการบูชาต่าง ๆ เช่น ดอกไม้ เทียน อาหารคาวหวาน เครื่องอุปโภคบริโภค เป็นต้น สำหรับบูชา (โยง) เทวดาและถวายทานพระสงฆ์

7. ขั้นตอนประกอบพิธี

เมื่อถึงวัน 14 ค่ำ มัคคนายกจะนำขันตั้งการขึ้นธาตุไปกล่าวบูชาและกล่าวคำโอกาสเทวดาวัดโดยนำดอกไม้เทียน 2 คู่เป็นเครื่องบูชา จากนั้นก็จะไปไหว้เทวดาบ้านด้วย พอถึงตอนเย็นก็จะนิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์อบรมสมโภชพระธาตุ ซึ่งมัคคนายกจะกล่าวคำโอกาสเทวดาแล้วอาราธนาศีล รับศีลจากพระสงฆ์ กล่าวคำขอขมา(สูมา)พระรัตนตรัย จากนั้นพระสงฆ์จะเริ่มสวดมนต์เรียกว่า การสวดอบรมธาตุ ซึ่งมี 3 วาร คือวารเค้า วารกลาง และวารปลาย

รุ่งเช้าวันเพ็ญ ขึ้น 15 ค่ำ เวลาประมาณ 06.00-07.00 น. ก็อาราธนาพระสงฆ์ออกรับบิณฑบาต ซึ่งในการบิณฑบาตจะมีคฤหัสถ์นุ่งห่มขาว คาดศีรษะด้วยผ้าขาว เดินถือธงฉัพพรรณรังสีนำหน้าแล้วจะมีคนตีระฆัง (พาน) ตาม 2 คน จากนั้นจะมีคนหามพระพุทธรูปที่ประดิษฐานในซุ้มแล้วตามด้วยปู่นา ซึ่งเป็นฆราวาสที่ปฏิบัติธรรมนุ่งขาวห่มขาวเดินตามพระพุทธรูป ถือคติตามพุทธประวัติว่าเป็นผู้ติดตามพระพุทธเจ้าเมื่อเสด็จออกบิณฑบาต จากนั้นจะเป็นแถวของพระสงฆ์ที่ออกรับบิณฑบาต เมื่อพระสงฆ์รับบิณฑบาตแล้วก็จะเข้าไปนั่งในวิหาร มัคคนายกก็นำกล่าวคำไหว้พระ อาราธนาศีล โอกาสเวนทานและหยาดน้ำ (กรวดน้ำ) ถวายทานเป็นเสร็จพิธี

8. การปรับปรุงเปลี่ยนแปลง

การเปลี่ยนแปลงของประเพณีขึ้นธาตุของชาวไทเขิน นครเชียงตุง ยังไม่พบการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจน

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 6 (มีนาคม-เมษายน)
ประเพณีสังขานต์ปีใหม่

1. ชื่อ ประเพณีสังขานต์ปีใหม่

ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ หมายถึง การเริ่มต้นใช้ศักราชใหม่ของชาวเชียงตุงซึ่งนิยมใช้จุลศักราช (จ.ศ.)ในการกำหนดปี แต่ถ้าใช้ตามทางราชการจะใช้คริสตศักราช (ค.ศ.) ตามคติตะวันตก ส่วนพุทธศักราช (พ.ศ.)ก็มีใช้อยู่บ้างแต่ไม่นิยม ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ตรงกับคำว่า ประเพณีสงกรานต์ ของชาวไทย ภาคกลาง และ ประเพณีปีใหม่เมือง ของชาวล้านนา

2. ระยะเวลา

ในตำนานพรหมยัญกล่าวว่า เดือนวิสาขะ (เดือน 6) และเดือนวิจิตตรา (เดือน 7) ในระหว่าง 2 เดือนนี้ (ประมาณเดือนมีนาคม-พฤษภาคม) ถ้าหากราศีมีนย้ายเข้าสู่ราศีเมษเมื่อใด เมื่อนั้นก็จะเริ่มศักราชใหม่ หรือเริ่มต้นปีใหม่ทันที ถ้าลิปดาไม่เต็ม 60 องศา พระอาทิตย์ก็ยังไม่ย้าย ราศีก็จะยังไม่ย้ายเช่นกัน ดังนั้นการเริ่มต้นศักราชใหม่ตามตำราพรหมยัญเชื่อว่า พระพรหมได้กำหนดให้เป็นประเพณีสืบมานานแล้วและมีการใช้ตลอดมาตั้งแต่สมัยพระพุทธ เจ้ากกุสันธะ พระพุทธเจ้าโกนาคมนะ พระพุทธเจ้ากัสสปะ จนมาถึงสมัยพระพุทธเจ้าโคตมะอันเป็นพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันก็ยึดถือเป็นประเพณีสืบมาเช่นกัน
การจัดประเพณีปีใหม่สังขานต์ของชาวไทเขิน นครเชียงตุง บางปีก็จัด 4 วัน บางปีก็จัด 5 วัน
กล่าวคือ

1. วันแรก เป็นวันสังขานต์ล่อง
2. วันที่ 2 เป็นเน่า (วันเนา) ซึ่งบางปีก็มี 2 วัน บางปีก็มีวันเดียว ถ้าปีไหนมี 366 วัน ก็จะมีวันเน่า 2 วัน ถ้าปีไหนมี 365 วันก็จะมีวันเน่าวันเดียว ถ้ามีวันเน่าวันเดียวครบ 4 ปี ก็จะมีวันเน่า 2 วัน 1 ปี ถ้าปีใดมีวันเน่า 2 วัน การจัดปี๋ใหม่สังขานต์จะจัด 5 วัน ถ้ามีวันเน่าวันเดียวก็จะจัด 4 วัน
3. วันที่ 3 เป็นวันพระยาวัน
4. วันที่ 4 เป็นวันปากปี

3. ผู้ที่มีบทบาทในกิจกรรม

1. พระสงฆ์ มีบทบาทในการให้ศีล ให้พร สวดมนต์ พรมน้ำส้มป่อย และรับถวายทานหยาดน้ำ
2. มัคคนายก (อาจารย์วัด) มีบทบาทในการนำกล่าวคำไหว้พระ คำอาราธนาศีล คำอาราธนาสวด
คำโอกาสเทวดา การทักกลองชัย การโอกาสส่งรูปขุนสังขานต์ ฯลฯ
3. ศรัทธาประชาชน มีบทบาทเป็นผู้เข้าร่วมพิธีทั้งการไหว้พระ การรับศีล การถวายทาน การร่วมจัดทำรูปขุนสังขานต์ การร่วมแห่ขุนสังขานต์ การร่วมรดน้ำดำหัว การประกอบพิธีต่าง ๆ โดยเฉพาะชาวไทดอยซึ่งรับหน้าที่ในการตีกลองชัย การหามกลองชัย การถือช่อถือทุงนำขบวน มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน ตลอดถึงชาวบ้านเชียงต้างซึ่งได้รับหน้าที่เป็นผู้ปั้นรูปกบคาบพระจันทร์มาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบัน

4. ที่มาของประเพณี

ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ชาวไทเขิน นครเชียงตุง มีที่มาจากตำนานพรหมยัญกล่าวถึงที่มาของขุนสังขานต์ ว่าพระพรหมซึ่งเป็นอสัญญีรูปพรหมได้ถึงแก่กรรมในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แล้วถูกนำไปไว้ที่ภูเขาสิเนรุ แต่ครั้นเมื่อนำไปไว้ที่นั่นแล้ว ปรากฏว่าศพพระพรหมกลับไปอยู่สวรรค์ชั้นดาวดึงส์อีกเหมือนเดิม พระอินทร์จึงเรียกธิดาพรหมทั้ง 7 ตนซึ่งเกิดมาจากเหงื่อและไคลของพระพรหม ประกอบด้วย นางธัมมสิกขิ นางมโหทร นางนันทา นางกิรินันทา นางจุฬกัญญา นางรินทา และนางตัมโพธา มาถามถึงเหตุอัศจรรย์จนรู้ว่า พรหมทั้ง 4 นี้มาจากชั้นมหาพรหมมีอายุ 1 กัปป์ เมื่อไม่ถึงคราวสิ้นอายุ แม้จะฆ่าฟันแทงอย่างไรก็ไม่สามารถทำได้ พระอินท์กล่าวกับธิดาพรหมทั้ง 7 ว่า หากบอกวิธีการนำซากศพพระพรหมออกจากสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ได้ พระองค์จะรับธิดาพรหมเป็นราชเทวี บรรดาธิดาพรหมทั้ง 7 ต่างก็ปรารถนาเป็นราชเทวีของพระอินทร์จึงกล่าวว่า หากจะให้ซากศพของพระพรหมออกไปจากดาวดึงส์จะต้องตัดเศียรของพระพรหมให้ขาดโดยต้องเอาเส้นผมของนางทั้ง 7 คนละ 1 เส้นมารวมกันทำเป็นสายธนู (สายก๋ง) แล้วเอาไปเลื่อยคอของ พระพรหมให้ขาดแล้วให้ธิดาพรหมโอบกอดเศียรไว้ก่อนเพื่อให้เศียรพระพรหมได้สัมผัสรสมาตุคาม เพราะถ้าหากเศียรพระพรหมไม่ได้สัมผัสรสมาตุคามจะทำให้มีเหตุการณ์ต่าง ๆ กล่าวคือ หากเศียรพระพรหมตกใส่น้ำสมุทรก็จะแห้งเหือดและหากตกสู่โลกมนุษย์ก็จะเกิดเปลวไฟลุกท่วม

ต่อมาพรหมวิรุทธยักษ์ซึ่งลงมาจากชั้นพรหมแล้วถือกำเนิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์รับอาสาพระอินทร์นำเส้นเกศาจากธิดาพรหมทั้ง 7 ทำเป็นสายธนูแล้วให้ธิดาพรหมทั้ง 7 นำไปตัดเศียรพระพรหม ครั้นเมื่อ นางธรรมสิกขิรับสายธนูมาแล้วก็ขี่นาคถือสายธนูเข้าไปเลื่อย แต่ก็ไม่อาจจะเลื่อยคอพระพรหมให้ขาดได้จึงมอบให้นางมโหทรขี่งูเข้าไปเลื่อย แต่ก็ไม่อาจเลื่อยได้ ให้นางนันทาขี่ครุฑเข้าไปก็เลื่อยไม่ได้ ให้นางกิรินันทะขี่ควายเข้าไปก็เลื่อยไม่ได้ ให้นางจุฬกัญญาขี่ม้าเข้าไปก็เลื่อยไม่ได้ ให้นางรินทาขี่วัวเข้าไปก็เลื่อยไม่ได้อีก จนมาถึงคนสุดท้าย นางตัมโพธาขี่ยักษ์เข้าไปเลื่อยทำให้เศียรพระพรหมขาดออกจากกันแล้วนางก็หอบเศียรพระพรหมไว้กับอกนาง

เมื่อบรรดาเทพเห็นสรีระของพระพรหมไม่มีเศียรแล้วก็เกิดความสลดสังเวชใจ จึงนำเศียรพระพรหมมาต่อประกบให้เหมือนเดิมแต่ก็ไม่สามารถต่อได้ พระอินทร์จึงถามธิดาพรหมถึงวิธีที่จะให้เศียรพระพรหมประกบติดกันเหมือนเดิม บรรดาธิดาพรหมจึงบอกให้ไปเอาหัวสัตว์ในโลกมนุษย์ที่นอนหันหัวไปทางทิศเหนือมาประกบติดแทนก็จะทำให้ประกบติดกันได้ เพราะสัตว์ตัวนั้นมีกำเนิดมาจากเมืองพรหม

พระอินทร์จึงให้รุทธยักษ์ไปค้นหาสัตว์ในเมืองมนุษย์ จนพบช้างตัวหนึ่งนอนหันหัวไปทิศเหนือจึงตัดเอาหัวช้างนั้นไปต่อหัวพระพรหม จากนั้นพระอินท์นำเอาน้ำทิพย์จากพรหมโลกรดสรีระของพระพรหมทำให้หัวช้างประกบติดกับสรีระของพระพรหม จึงมีชื่อเรียกว่ามหาวารนอสัญญีพรหม ส่วนร่างของช้างที่ไม่มีหัวนั้น รุทธยักษ์ได้เนรมิตหัวนาคมาต่อให้จนมีรูปร่างเป็นช้างที่มีหัวเป็นนาค เรียกว่า นาคหัตถี
ส่วนพรหมธิดาทั้ง 7 นั้นได้รับพรหมทัณฑกรรมให้เปลี่ยนกันอุ้มเศียรพระพรหมไว้คนละ 12 เดือน โดยถือเอาศักราชใหม่ (ปีใหม่) หารด้วย 7 ถ้าเศษเลขใดให้พรหมธิดาตนนั้นเป็นผู้ถือเศียรพระพรหมในแต่ละปี ดังนี้

เศษ 1 นางธัมมสิกขิขี่นาคจากทิศอีสานไปทิศปัจฉิม ยื่นมือรับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 2 นางมโหทรขี่งูจากทิศพายัพไปทิศอาคเนย์ น้อมศีรษะรับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 3 นางนันทาขี่ครุฑจากทิศเหนือไปทิศตะวันออก นอนก้มรับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 4 นางกิรินันทาขี่ควายจากทิศตะวันออกไปทิศใต้ คุกเข่ารับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 5 นางจุฬกัญญาขี่ม้าจากทิศตะวันตกไปทิศอีสาน คุกเข่ารับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 6 นางรินทาขี่วัวจากทิศตะวันออกเฉียงใต้ไปทิศตะวันตกเฉียงเหนือ นั่งกระโหย่งรับเอาเศียรพระพรหม
เศษ 7 นางตัมโพธาขี่ยักษ์จากทิศอีสานไปทิศหรดี นั่งเหยียดเท้ารับเอาเศียรพระพรหม

หรืออีกนัยหนึ่งถือคติขุนสังขานต์ขี่พาหนะดังนี้

วันอาทิตย์ นางธัมมสิกขิขี่นาค
วันจันทร์ นางมโหทรขี่งู
วันอังคาร นางนันทาขี่ครุฑ
วันพุธ นางกิรินันทาขี่ควาย
วันพฤหัสบดี นางจุฬกัญญาขี่ม้า
วันศุกร์ นางรินทาขี่วัว
วันเสาร์ นางตัมโพธาขี่ยักษ์

ครั้นเมื่อถึงศักราชใหม่หรือปี๋ใหม่ ตามประเพณีชาวไทเขินแต่โบราณที่ยึดถือปฏิบัติกันมา จะมีการก่อเจดีย์ทรายประดับประดาด้วยข้าวตอก ดอกไม้ ช่อ ตุง ถวายเป็นสักการบูชาพระรัตนตรัย มีการนำน้ำอบน้ำหอมมาสระสรงพระพุทธรูปและรดน้ำดำหัวพระสงฆ์ พ่อแม่ครูบาอาจารย์ ผู้มีอาวุโส พร้อมกับถวายทานข้าวน้ำโภชนาหารแก่เทวบุตรเทวดา พระอินทร์ พระพรหม และพ่อแม่ญาติพี่น้องผู้ล่วงลับไป

5. ความสำคัญของประเพณี

ประเพณีสังขานต์ปีใหม่เป็นการเริ่มต้นการนับศักราชใหม่ ทำให้รู้ช่วงระยะเวลาประวัติศาสตร์ของมนุษย์ นอกจากนั้นในช่วงเริ่มต้นศักราชใหม่ ชาวไทเขินได้ถือโอกาสเป็นช่วงเริ่มต้นชีวิตใหม่ที่ดีงามมีการจัดกิจกรรมต่าง ๆ เพื่อความเป็นศิริมงคลแก่ชีวิต เช่น การทำบุญให้กับตนเอง และบรรพบุรุษ ตลอดถึงเหล่าเทพตามคติความเชื่อ การถวายทานเจดีย์ทรายเพื่อถวายเป็นพุทธบูชา การสรงน้ำพระพุทธรูป การรดน้ำดำหัว เป็นต้น ทำให้เกิดความสัมพันธ์ที่ดีระหว่างคนในครอบครัว ชุมชน และสิ่งแวดล้อม เป็นการส่งเสริมให้ชาวไทเขินยึดถือแนวทางที่ถูกต้องดีงามในการดำเนินชีวิตให้มีความสุขต่อไป

6. เครื่องประกอบพิธี

เครื่องบูชาในประเพณีสังขานต์ปีใหม่ของชาวไทเขิน นครเชียงตุง มีดังนี้
1. การก่อเจดีย์ทราย ประกอบด้วย ทราย ข้าวตอกดอกไม้ ช่อ และทุง
2. การสรงน้ำพระพุทธรูป, พระสงฆ์, ผู้มีอาวุโส ประกอบด้วย น้ำส้มป่อย (น้ำมะหัน) น้ำอบ น้ำหอม
ขนมของหวาน และดอกไม้เทียน
3. การแขวนกลองชัย (แกนกลอง) ประกอบด้วย กลองชัย ผ้าขาว ผ้าแดง หมาก เงิน 200 ช่อพันอัน เทียนขี้ผึ้งร้อยคู่ ธงฉัพพัณรังษี ข้าวตอกดอกไม้ น้ำส้มป่อย สำรับข้าว(ขันข้าว)ใส่อาหารคาวหวานประเภท ข้าว เนื้อหมัก (เนื้ออุบ) ปลาทอด (ปลาจืน) ไข่ ยำเนื้อ (เนื้อส้า) ผักกุ่มส้มสอด ข้าวเกรียบทอด ( เข้าเขียบจืน) ไส้อั่ว (ไส้ดองพริก) เนื้อทอด (เนื้อจืน) สำหรับถวายเจ้าเมืองและเทวดา 4 ชุด ผู้อ่านมาต 4 ชุด ผู้ต้อนรับท้าวพระยา เสนา อำมาตย์ และคนผู้มีเมตตา 10 ชุด ผู้ปั้นกบ 2 ชุด และอาจารย์ (มัคคนายก) 1 ชุด
4. รูปเหมือนขุนสังขานต์โดยถือคติตามตำนานพรหมยัญ
5. รูปปั้นกบคาบพระจันทร์

7. ขั้นตอนประกอบพิธี

ปี๋ใหม่สังขานต์ชาวไทเขิน นครเชียงตุง จัดตามโบราณประเพณีดังนี้

วันแรกเป็นวันสังขานต์ล่อง

ชาวเชียงตุงถือว่าเป็นวันสังขานต์ไป วันนี้อาจารย์ (มัคคนายก) จะทำการไหว้สักการะ (โยง) เจ้าเมืองทั้ง 8 แห่งด้วยดอกไม้เทียนขี้ผึ้งก่อน ซึ่งตามประเพณีแล้วจะทำก่อนวันแขวนกลองชัย 1 วั น (วันแก๋นกลอง) เจ้าเมืองดังกล่าวนี้ถือเป็นเทพหรือวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ประจำเมืองมี 8 แห่ง ประกอบด้วย

1. ไม้ศรีเมือง ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 4 คู่
2. หอฝาพัน ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 4 คู่
3. หอหลวงแท่นแก้ว ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 4 คู่
4. เจ้าหลวงกาด ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 4 คู่
5. เจ้าหนองตุง ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 4 คู่
6. เจ้ากุฎเจ้าเมืองทังหลาย ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 5 คู่
7. เจ้าแจนเมือง ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 6 คู่
8. เจ้าพวกหนองลายท่าช้าง ดอกไม้เทียนขี้ผึ้ง 2 คู่

ก่อนจะมีพิธีแห่ขุนสังขานต์ในวันเน่า ก็จะมีพิธีแขวนกลองชัยตามโบราณประเพณีชาวไทเขิน ซึ่งการแขวนกลองชัยในงานสังขานต์ปีใหม่จะจัดขึ้น ณ บริเวณกาดเก่า ใกล้กับวัดเชียงจันทร์ ในตัวเมืองเชียงตุง มีประวัติกล่าวว่า เมื่อประมาณ พ.ศ. 1778 พระยาแก้วมธุ เจ้าฟ้าปกครองเมืองเชียงตุง มีจิตศรัทธาเลื่อมใสพระพุทธศาสนาได้อัญเชิญพระพุทธศาสนาจากล้านนา (เชียงใหม่) มาเผยแผ่ในเมืองเชียงตุง ครั้นต่อมาได้เกิดไฟไหม้ที่ห้วยปูนเป็นเวลาหลายวันติดต่อกัน และเกิดเหตุฝนฟ้าไม่ตกตามฤดูกาล บ้านเมืองเกิดความแห้งแล้ง ประชาชนอดตายเป็นจำนวนมาก พระยาแก้วมธุได้ให้หมอโหราตรวจดูดวงชะตาบ้านเมืองจนรู้ว่าเมืองเชียงตุงนี้เป็นเมืองนามจันทร์ เมื่อวันปี๋ใหม่มาถึงจึงให้ทำการปั้นรูปกบตัวหนึ่งโดยปากกบนั้นคาบรูปพระจันทร์ 1 ดวง และก่อเจดีย์ทรายที่ริมฝั่งแม่น้ำเขินเมืองเชียงตุงแล้วให้มีการแห่ขุนสังขานต์เป็นสิ่งสักการบูชา พร้อมกับแห่กลองชัยออกจากกาดเก่า บ้านเชียงจันทร์ไปตามถนนท่าย่อ ผ่านหน้าสนามตำรวจ (สถานีตำรวจเมืองเชียงตุง) ไปตามถนนเมืองยางจนถึงแม่น้ำเขินที่ร้องกบ (แม่น้ำสายหนึ่งที่มีความสำคัญอยู่ทิศตะวันตกของเมืองเชียงตุง) ซึ่งปั้นรูปกบคาบพระจันทร์และก่อเจดีย์ทรายไว้ในที่นั้น ซึ่งจะมีอาจารย์จะทำการสวดมนต์โอกาสเทวดาเสร็จแล้วจะเอารูปปั้นกบและขุนสังขานต์ทิ้งไหลไปตามแม่น้ำเขินทั้งหมด จากนั้นชาวไทดอยซึ่งอาศัยอยู่บ้านสิบห้ายางเงิน เมืองยาง ใส่เสื้อสีแดง มีผ้าสีขาวพันศีรษะ ประมาณ 30 กว่าคนที่เจ้าฟ้าให้มาตีกลองชัยจะร่วมกันถือทุงแดงทุงขาวแล้วหามกลองชัยกลับมาเมืองเชียงตุง ในช่วงนั้นอาจารย์จะนิมนต์พระสงฆ์วัดจอมทอง 4 รูปมารอที่ต้นโพธิ์ข้างวัดพระแก้ว เพื่อรดน้ำส้มป่อยผู้คนและกลองชัยให้อยู่เย็นเป็นสุขต่อไป จากนั้นก็จะยกกลองชัยกลับคืนไปประดิษฐานที่วัดเชียงจันทร์ตามเดิม ครั้นต่อมาประมาณ พ.ศ. 2344 สมัยเจ้าฟ้าก้อนแก้วอินแถลงก็พาประชาชนชาวไทเขิน เมืองเชียงตุง ปฏิบัติสืบเป็นประเพณีปี๋ใหม่สังขานต์มาจนทุกวันนี้

ปัจจุบันการแขวนกลองชัย (แกนกลอง) ในประเพณีสังขานต์ปีใหม่นั้น ประกอบด้วยเครื่องบูชาอันได้แก่ กลองชัย ช่อพันอัน เทียนขี้ผึ้งร้อยคู่ ธงฉัพพรรณรังสี (ธงอร่าม) สำหรับปักไว้เมื่อยกกลองชัยขึ้นสู่ค้าง ส่วนขันตั้งเอากลองชัยขึ้น ค้างกลอง ประกอบด้วย ผ้าขาว ผ้าแดง หมาก เงิน 200 ส่วนพระสงฆ์ที่พรมน้ำส้มป่อยที่ต้นโพธิ์ข้างวัดพระแก้วนั้น ปัจจุบันนิมนต์วัดจอมทอง 2 รูป และวัดหัวข่วง 2 รูป
ก่อนวันแขวนกลองชัยประมาณ 4-5 วัน ชาวไทดอยจากบ้านสิบห้ายางเงิน เมืองยาง จำนวน 22 คน ที่ได้รับเชิญมาจะเดินทางมายังกาดเก่าข้างวัดเชียงจันทร์อันเป็นสถานที่แขวนกลองแล้วจะพากันทำความสะอาด บริเวณสถานที่ ขุดดินฝังเสากลอง สานรั้วรอบสถานที่และรูปขุนสังขานต์ปีใหม่ที่ชาวเชียงตุงจัดทำไว้

ก่อนวันทำพิธีแขวนกลองชัย 3 วัน ชาวไทดอยจะพากันนำตะกร้าและกระบุงเข้าไปในตลาดทั้งกาดตุงและกาดข่วงเพื่อรับบริจาควัตถุสิ่งของจากบรรดาพ่อค้าแม่ค้าและผู้มีจิตศรัทธาทั่วไป บางคนก็ทานเงิน (ถวายเงินเป็นทาน) บางคนก็ทานผักผลไม้ ข้าวปลาอาหาร สาเหตุที่ให้ชาวไทดอยเป็นผู้ตีกลองชัยนั้น เนื่องจากเชื่อว่าสมัยก่อนนั้นเกิดเหตุฝนแล้ง หมอโหราแนะนำให้เจ้าฟ้าเอาชาวไทดอยมาตีกลองชัยแล้วส่งรูปขุนสังขานต์ฝนฟ้าจึงจะตกต้องตามฤดูกาล อีกแนวคิดหนึ่งเชื่อว่าชาวไทดอยอาจจะสืบเชื้อสายมาจากชาวเมืองทัมมิละในอดีตก็เป็นได้

เมื่อถึงวันทำพิธีแขวนกลองชัย เวลาประมาณ 13.00 น. อาจารย์จำนวน 2 คน พร้อมด้วยชาวไทดอยจำนวน 22 คน ซึ่งใส่กางเกงสีดำ ใส่เสื้อสีแดง โพกศีรษะด้วยผ้าแดง จำนวน 16 คน และนุ่งกางเกงสีดำ เสื้อขาว โพกศีรษะด้วยผ้าขาว จำนวน 6 คน เอาข้าวตอกดอกไม้เทียนไปบูชาเอากลองชัยจากวัดเชียงจันทร์มาวางที่ริมเสากลองที่กลางกาดเก่าแล้วทำพิธีทักกลองชัย โดยมีอาจารย์ 2 คนเป็นผู้ประกอบพิธี คนหนึ่งเอาน้ำส้มป่อยปะพรมกลองชัย คนหนึ่งเอาคีมไปคีบหูกลองชัยไว้แล้วแบ่งหน้าที่กันเป็นผู้ถามและผู้ตอบดังสำนวนการทักกลองดังนี้

ถาม : กลองนี้เป็นกลองสัง ? มีหูมีตาหลายว่าสันนี้
ตอบ : อันนี้เป็นกลองงึน (เงิน) กลองคำ กลองแก้ว กลองแสง กลองชัยมังคละ

ถาม : พอตีกลองอันนี้แล้ว จักมีประโยชน์อันใดจา ?
ตอบ : กลองอันนี้เป็นกลองโชค กลองชัย เมื่อตีแล้วจักมีโชคมีชัย บ้านเมืองชุ่มเย็นเป็นสุข น้ำฟ้าสายฝนก็ดี ไร่นาก็ดี หมากเข้าเม็ดน้ำ หมากไม้หัวมันก็จักมากพวงหลวงหลาย สัพพภัยยะ อันตรายก็บ่มาใกล้ได้แล

ถาม : กลองอันนี้จักส่งไปที่หนใดนั้นชา ?
ตอบ : วันพูก (วันพรุ่งนี้) เวลาโมงเต็ม ๆ (บ่ายโมง หรือ 13.00 น.) จักส่งจอมขุนสังขานต์ไปร้องกบหนตกเชียงตุง เพื่อศีลปูชาและพลีกัมม์หื้อบ้านเมืองชุ่มเย็นเป็นสุขว่าสันนี้แล

เมื่อทักกลองดังนี้แล้ว จากนั้นก็จะยกกลองชัยขึ้นสู่ค้างกลองซึ่งทำเป็นเสา 2 เสาแล้วแขวนกลองชัยในระหว่าง 2 เสานั้น อาจารย์กล่าวคำโอกาสเทวดา ขุนอินทร์ ขุนพรหมแล้วตีกลองชัย 7 ครั้งก่อน โดยกล่าวคำอธิษฐานประกอบดังนี้

ตีครั้งที่ 1 กล่าวว่า ขอให้เจ้าเมืองมีเข้าของสัมปัตติ มียศ มีศักดิ์ มีอำนาจเต็มถ้วน
ตีครั้งที่ 2 กล่าวว่า ขอให้เจ้าเมืองมีลาภสักการะ ราษฎรมีความชมชื่นยินดีนัก
ตีครั้งที่ 3 กล่าวว่า ขอให้ไม่มีใครผู้ใดมาปองร้ายเจ้าเมือง ขอให้เจ้าเมืองมีชัยชนะถึงร้อยเอ็ดภาษา
ตีครั้งที่ 4 กล่าวว่า ขอให้เจ้าเมืองมีช้างม้ามากพวงหลวงหลาย พ่อค้านายขายก็ให้ไหลหลั่งถั่งเข้ามาในเมือง
ตีครั้งที่ 5 กล่าวว่า ขอให้เจ้าเมืองมีข้าวของเงินคำมั่งคั่งตลอดไป ขอให้เจ้าเมืองและราษฎรอย่าขุ่นข้องหมองใจกัน
ตีครั้งที่ 6 กล่าวว่า ขอให้เสียงกลองดังทั่วเมือง ขอให้มีราษฎรคนเมืองมากพวงหลวงหลาย
ตีครั้งที่ 7 กล่าวว่า ขอให้ชาวเชียงตุงและทุกคนอยู่สุขสบายกันทั่วหน้า

เมื่ออาจารย์ตีกลองชัยแล้วก็เชิญเจ้าฟ้าผู้ปกครองมาตี 3 ครั้ง 7 ครั้ง ตามด้วยบรรดาเสนาอามาตย์ข้าราชการ เจ้านาย โคปกะ คณะวัฒนธรรมพื้นเมืองเชียงตุงตีคนละ 2 ครั้ง 3 ครั้ง เป็นลำดับไป ส่วนเด็กและสตรีนั้นสามารถรดน้ำส้มป่อยกลองชัยได้ แต่ห้ามตีกลองชัย ตามคติชาวไทเขินถือว่าการตีกลองชัยเสมือนหนึ่งเป็นสื่ออาณัติสัญญาณบอกให้พระอินทร์รู้ว่า ชาวไทเขินกำลังมีการทำบุญกุศลครั้งใหญ่เพื่อเฉลิมฉลองวันปีใหม่ ขอให้พระอินทร์อวยพรให้มีความสุขตลอดไป เมื่อตีครบถ้วนแล้วก็มอบไม้ค้อนตีกลองให้หัวหน้าชาวไทดอยนำไปให้ชาวไทดอยผลัดกันตีอย่างต่อเนื่องจนถึงเวลา 13.00 น. ของวันรุ่งขึ้น แต่ปัจจุบันได้มีการปรับเปลี่ยนเวลาตีกลองชัยใหม่กล่าวคือไม่ตีจนถึงกลางดึกเนื่องจากเป็นการรบกวนประชาชนและพระสงฆ์ที่อยู่ใกล้ ๆ จึงได้กำหนดตีกลองชัยถึงเวลา 21.00 น. ( 9 โมงค่ำ) แล้วก็หยุดตีจนถึงรุ่งเช้าของวันเน่า เวลา 06.00 น. จึงตีกลองใหม่อีกครั้งจนถึงเวลา 13.00 น. ซึ่งเป็นเวลาแห่ขุนสังขานต์และกลองชัยไปร้องกบ นอกจากนั้นในวันนี้ชาวไทเขินยังพร้อมใจกันทำความสะอาดบ้านเรือนที่อยู่อาศัยและทำขนมอาหาร เพื่อเตรียมทำบุญต่อไป

วันที่ 2 เป็นวันเน่า (วันเนา)

วันนี้จะมีการแห่ขุนสังขานต์ซึ่งเชื่อว่าเป็นการชำระล้างสิ่งที่ไม่ดีออกจากชีวิต โดยจะมีการทำรูปเหมือนรูปขุนสังขานต์แห่ไปที่ร้องกบซึ่งอยู่ทางตะวันตกของเมืองเชียงตุง การทำรูปขุนสังขานต์นั้นจะยึดตามตำนานพรหมยัญที่กล่าวถึงธิดาพรหมทั้ง 7 ขี่พาหนะชนิดต่าง ๆ ไปตัดเศียรพระพรหม ถ้าปีใดขุนสังขานต์ ขี่พาหานะใด ก็จะสร้างรูปเหมือนนั้น ๆ เมื่อทำรูปขุนสังขานต์แล้วก็นำไปตั้งไว้ประกาศให้ชาวบ้าน ชาวเมือง เจ้าหน้าที่ผู้เกี่ยวข้องรับทราบและเชิญมาร่วมแห่ขุนสังขานต์ตั้งแต่เวลา ประมาณ 12.00 น. เป็นต้นไป

เมื่อถึงเวลาประมาณ 13.00 น. อาจารย์และชาวไทดอยช่วยกันปลดเอากลองชัยลงจากค้างกลองวางลง เหนือไม้คำ (ไม้ที่ทาหรือพันด้วยกระดาษสีทอง) จากนั้นชาวไทดอยจะพากันหามกลองชัยไปตั้งขบวนแห่ขุนสังขานต์ซึ่งจะมีประชาชนจำนวนมากมาร่วมงาน รูปขบวนแห่ขุนสังขานต์ประกอบด้วย

1. ชาวไทดอยเข้าแถวถือทุงแดงทุงขาว
2. ผู้ชายนุ่งผ้าขาวสวมหมวกขี่ม้านำหน้าขบวนหนึ่งคน
3. ชาวไทดอยหามรูปขุนสังขานต์
4. ชาวไทดอยหามกลองชัย
5. ชาวไทดอย 8 คนเข้าแถวแบกคันทุงแดงทุงขาว
6. ขุนทหารเข้าแถวแบกฆ้องตามหลังเพื่อตีให้สัญญาณและรักษาความปลอดภัย
7. กลุ่มเจ้าหน้าที่ของรัฐบาล โคปกะ อาจารย์ คณะวัฒนธรรมพื้นเมืองเชียงตุง และประชาชนชาวเชียงตุงเข้าแถวร่วมขบวนแห่

เส้นทางแห่รูปขุนสังขานต์เริ่มจากกาดเก่า บริเวณข้างวัดเชียงจันทร์ ไปตามเส้นทางดอยเหมย ท่าฮ่อย โรงพยาบาล (โรงคาบ) ลัดเลาะข้างวัดพระเจ้าหลวง หนองผาแว่ เข้าเส้นทางไปร้องกบ เมื่อไปถึงร้องกบซึ่งจะมีรูปปั้นกบคาบพระจันทร์ตั้งอยู่ โดยชาวบ้านเชียงต้างซึ่งได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ปั้นกบมาตั้งแต่อดีตจนถึงปัจจุบันนี้ได้ปั้นด้วยดินตั้งอยู่ริมแม่น้ำเขิน เหตุที่ปั้นเป็นรูปกบคาบพระจันทร์เพราะถือว่าเมืองเชียงตุงเป็นเมืองนามจันทร์ ส่วนกบจัดเป็นนามราหูตามรีตบ้านคลองเมืองมาแต่โบราณ

เมื่อขบวนแห่ขุนสังขานต์ไปถึงร้องกบแล้วอาจารย์ก็จะทำพิธีพลีกัมม์ สวดมังคละ พรมน้ำส้มป่อยแล้วก็เอารูปกบพร้อมด้วยเครื่องบูชาขุนสังขานต์ไหลลอยไปตามลำน้ำเขิน บางคนก็เอาดินที่ปั้นรูปกบอมพระจันทร์นำไปใส่นาของตนเพื่อให้การเพาะปลูกเกิดความอุดมสมบูรณ์ด้วย ในระหว่างนี้ก็จะมีการตีกลองชัย ขับเสิน และการฟ้อนต่าง ๆ อย่างสนุกสนานแล้วก็ชวนกันแห่กลองชัยกลับเข้ามาในเมือง พอแห่กลองชัยมาถึงต้นโพธิ์ข้างวัดพระแก้วซึ่งจะมีพระสงฆ์ 4 รูป สวดชยันโตและพุทธมังคละพร้อมกับพรมน้ำส้มป่อยให้กลองชัยและประชาชนที่ร่วมขบวน เพื่อให้เกิดความเป็นศิริมงคลอยู่เย็นเป็นสุขต่อไป จากนั้นก็จะแห่กลองชัยกลับไปประดิษฐานที่วัดเชียงจันทร์เหมือนเดิม

เมื่อหามกลองชัยกลับมาประดิษฐานวัดเชียงจันทร์เสร็จแล้วก็จะมีการทานวัตถุสิ่งของ เงิน และสำรับอาหาร (ขันข้าว) แก่เจ้าเมืองและเทวดา 4 ชุด ผู้อ่านมาต 4 ชุด ผู้ต้อนรับท้าวพระยา เสนา อามาตย์ และคนผู้มีเมตตา 10 ชุด ผู้ปั้นกบ 2 ชุด และอาจารย์ 1 ชุด ซึ่งสำรับอาหาร(ขันข้าว)นั้นประกอบด้วยอาหารคาวหวานประเภท ข้าว เนื้อหมัก (เนื้ออุบ) ปลาทอด (ปลาจืน) ไข่ ยำเนื้อ (เนื้อส้า) ผักกุ่มส้มสอด ข้าวเกรียบทอด (เข้าเขียบจืน) ไส้อั่ว (ไส้ดองพริก) และเนื้อทอด (เนื้อจืน)

นอกจากนั้น ชาวไทเขินต่างก็พากันไปหาบเอาทรายที่แม่น้ำลาบมาก่อเจดีย์ทรายที่วัดใกล้บ้าน เพื่อให้มีโชคมีลาภ จำนวน 1,000 กอง โดยจะนำกรวยดอกไม้พร้อมเทียนและขนมไปกล่าวขอขมาและขออนุญาตจากเจ้าที่ ก่อนที่จะนำทรายไปก่อเจดีย์ที่วัดใกล้บ้าน

วันที่ 3 เป็นวันพระยาวัน

วันนี้ชาวไทเขินถือว่าเป็นวันดี เพราะเป็นวันที่ยิ่งใหญ่กว่าวันทั้งหลาย เมื่อถึงวันรุ่งเช้าซึ่งเป็นวันพระยาวันก็จะชวนกันรักษาศีลภาวนา ทำบุญตักบาตรถวายทานเจดีย์ทราย และอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลไปถึงเทวบุตรเทวดาและเหล่าบรรพชนที่ล่วงลับดับขันธ์ไป พระสงฆ์ก็จะสวดมังคละให้พรและพรมน้ำส้มป่อย หากใครต้องการน้ำส้มป่อยไปพรมบ้านเรือนเขตคามก็จะนำภาชนะไปใส่น้ำส้มป่อยกลับบ้าน นอกจากนั้นยังมีการสรงน้ำพระพุทธรูป การรดน้ำดำหัวพระเถระผู้ใหญ่ และผู้ที่ตนเคารพนับถือเพื่อความเป็นสิริมงคลด้วย

วันที่ 4 เป็นวันปากปี

วันนี้ชาวไทเขินถือว่าเป็นวันเริ่มต้นศักราชใหม่ (ปีใหม่) ต่างก็จะพร้อมใจกันตั้งมั่นถือเอาวันนี้เป็นวันเริ่มต้นทำคุณงามความดี แม้ในอดีตจะกระทำสิ่งที่ไม่ดีไปบ้าง แต่ปีใหม่นี้ก็จะนำข้อบกพร่องที่ผ่านมาเป็นบทเรียนและเริ่มต้นการดำเนินชีวิตที่ถูกต้องดีงามตามครรลองคลองธรรมต่อไป อาหารที่นิยมรับประทานในวันเริ่มต้นศักราชใหม่นี้โดยมากจะเป็นผักกุ่ม เพราะเชื่อว่าจะช่วยปกป้องคุ้มครองให้อยู่เย็นเป็นสุข และหน่อไม้ ซึ่งเป็นสิ่งเสมือนหน่อเงินหน่อคำที่ให้ความอุดมสมบูรณ์แก่ชีวิต นอกจากนั้นในวันนี้บรรดาพระสงฆ์ตลอดจน ศรัทธาประชาชนต่างก็จะพากันออกไปรดน้ำดำหัว (สูมาคารวะ) พระเถระผู้ใหญ่ตลอดจนผู้ที่มีอาวุโสอันเป็นที่เคารพนับถือของตนเพื่อขอพรและขออโหสิกรรมในสิ่งที่เคยล่วงเกิน
สำหรับการเฉลิมฉลองหรือกิจกรรมรื่นเริงในช่วงประเพณีปีใหม่สังขานต์นั้น ในแต่ละหมู่บ้านจะมีการรวมตัวกันของผู้คนเพื่อจัดกิจกรรมการละเล่นกีฬาพื้นบ้าน เช่น การขับเสิน การฟ้อนรำ ต่าง ๆ เป็นต้น รวมทั้งการเล่นสาดน้ำผู้คนที่สัญจรผ่านไปมาอย่างสนุกสนาน

8. การปรับเปลี่ยนประเพณี

ประเพณีปีใหม่สังขานต์ของชาวไทเขิน นครเชียงตุง โดยภาพรวมยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงที่เด่นชัด ยังมีการยึดถือปฏิบัติสืบต่อกันมาตามโบราณประเพณี แต่กิจกรรมการตีกลองชัยก็ได้รับการปรับเปลี่ยนเพื่อความเหมาะสมกับสภาพสังคม จากเดิมที่เคยตีกลองอย่างต่อเนื่องตลอดทั้งกลางวันทั้งกลางคืน ก็ปรับมาตีเฉพาะในช่วงกลางวันและตอนค่ำบางเวลาเท่านั้น เพื่อไม่ให้รบกวนพระสงฆ์และประชาชนที่อาศัยอยู่รอบ ๆ บริเวณ นอกจากนั้นแม้จะมีนักท่องเที่ยวและผู้สนใจจากต่างถิ่น ต่างประเทศเข้ามาศึกษา ถ่ายทำสารคดีและเที่ยวชมอยู่บ้าง แต่ก็ยังรักษาประเพณีที่เคยปฏิบัติมาได้ดีเหมือนเดิม ไม่มีการเปลี่ยนแปลงเพื่อตอบสนองการท่องเที่ยว นอกจากนั้นยังพบปรากฏการณ์ใหม่ในกลุ่มวัยรุ่นชาวเชียงตุงที่นิยมชักชวนกันนั่งรถปิคอัพบรรทุกถังน้ำเล่นสาดน้ำกันไปรอบ ๆ เมืองเชียงตุงหรือสถานที่ท่องเที่ยวเพื่อความสนุกสนานด้วย

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่

ประเพณีเมืองเชียงตุง

จากการที่เมืองเชียงตุงมีคติความเชื่อทางพุทธศาสนาผสมผสานกับคติความเชื่อเกี่ยวกับพราหมณ์และคติท้องถิ่น ทำให้เมืองเชียงตุงมีประเพณีที่หลากหลาย การนำเสนอประเพณีเมืองเชียงตุงครั้งนี้ทำให้มองเห็นแนวคิด คติความเชื่อ โลกทัศน์ ตลอดจนถึงวัตถุประสงค์ เครื่องประกอบพิธี กระบวนการประกอบพิธี บทบาทการร่วมพิธีของผู้คนในชุมชน และการปรับเปลี่ยนประเพณีที่เกิดขึ้น

ตารางแสดงประเพณีเมืองเชียงตุง

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่

เชียงตุงหรือเขมรัฐนครเชียงตุง เป็นเมืองหนึ่งในรัฐฉานตะวันออก ประเทศสหภาพพม่า มีอาณาเขตทิศเหนือติดต่อกับประเทศจีนและทิศตะวันออกติดต่อกับประเทศไทย สภาพภูมิประเทศมีลักษณะเป็นหุบเขา ตัวเมืองเชียงตุงตั้งอยู่พื้นที่ราบและมีภูเขาล้อมรอบ มีประชากรหลากหลายชาติพันธุ์ เช่น ไทเขิน ไทใหญ่ พม่า ไทแรม ไทแอ่น ไทดอย ไทเหนือ ไทลื้อ ไททะนุ อีก้อ ขาง ปะหล่อง ปะโอ ลีซอ แข่ มูเซอ ยาง เป็นต้น

ความเป็นมาของนครเชียงตุง

ตำนานเมืองเชียงตุง กล่าวถึงการสร้างเมืองเชียงตุงว่า ในกาลครั้งนั้น ดินแดนแห่งนี้มีบ้านเมืองตั้งอยู่ก่อนแล้ว ชื่อว่า “จัณฑคาม” หรือ “ประจันตคาม” มีเจ้าเมืองปกครองเรื่อยมา ครั้นต่อมาเจ้าเมืองสิ้นพระชนม์ลง ไม่มีผู้ปกครอง บรรดาเสนาอามาตย์จึงเลือกหาผู้ที่จะมาเป็นเจ้าเมืองแทน ขณะนั้นยังมีชายเลี้ยงวัวคนหนึ่งอาศัยอยู่ในเมืองพาราณสี ทุกวันจะออกไปเลี้ยงวัวและมักจะให้อาหารเป็นทานแก่ฝูงกาฝูงหนึ่ง จนวันหนึ่งหัวหน้าฝูงกาทราบข่าวว่า เจ้าเมืองจัณฑคามสิ้นพระชนม์และยังไม่มีใครเป็นเจ้าเมืองแทน จึงคิดที่จะช่วยให้ชายเลี้ยงวัวได้เป็นเจ้าเมือง จึงเข้าไปบอกความประสงค์และขอคำมั่นสัญญากับชายเลี้ยงวัวว่าจะต้องให้ควายแก่พวกตนเพื่อเป็นอาหาร ชายเลี้ยงวัวได้ให้สัญญาว่า ถ้าหากได้เป็นเจ้าเมืองจริง ก็จะหาควายให้เป็นอาการแก่ฝูงกา แม้จะต้องหาควายให้กินวันละ 10 ตัวก็ยอม ฝูงกาจึงให้คนเลี้ยงวัวนั่งอยู่ในตะกร้า (ก๋วย) ที่ทำจากไม้และหวายแล้วพากันคาบตะกร้าไปวางไว้ในปราสาทเมืองจัณฑคาม เมื่อบรรดาเสนาอามาตย์และชาวเมืองรู้ข่าวจึงพร้อมใจกันราชาภิเษกชายเลี้ยงวัวคนนี้ให้เป็นเจ้าเมือง ครั้นต่อมาเจ้าเมืองคนใหม่นี้ได้ลืมสัญญาที่ให้ไว้กับฝูงกา ทำให้ฝูงกาโกรธแค้นจึงวางแผนหลอกเจ้าเมืองใหม่ให้ไปปกครองอีกเมืองหนึ่งซึ่งเป็นเมืองใหญ่กว่า และมีความอุดมสมบูรณ์กว่า ด้วยความโลภของเจ้าเมืองคนนี้จึงถูกฝูงกาหลอกไปปล่อยทิ้งไว้ที่เกาะแห่งหนึ่งกลางสมุทรและสาปแช่ง ดังความว่า

“กินข้าวแล้วลืมตอเฟือง กินเมืองแล้วลืมตูทั้งหลายอันเป็นกาแล เมืองจัณฑคามจะพังทลายกลายเป็นหนอง และต่อไปภายหน้าจะกลับมาเป็นเมืองอีกครั้งหนึ่งชื่อว่า “นามจันทร์” เจ้าเมืององค์ใดมาปกครองมีมิตรสหายค้ำชูให้เป็นใหญ่แล้วละทิ้งลืมบุญคุณไม่รักษาสัญญา เมืองนี้จะไม่รุ่งเรืองและจะเป็นเหตุให้พลัดพรากจากสมบัติดั่งเช่นท่านเป็นอยู่นี้ เพราะท่านหาคำสัจจะไม่ได้” แล้วฝูงกาก็บินกลับเมืองจัณฑคาม หลังจากนั้นเมืองจัณฑคามนั้นก็เกิดฝนตกหนัก 7 วัน 7 คืน จนเกิดน้ำท่วมขึ้น ชาวเมืองพากันลี้ภัยไปอยู่ตามภูเขาสูง จน ในที่สุดเมืองจัณฑคามก็ล่มจมเป็นหนองน้ำขนาดใหญ่ ส่วนเจ้าเมืองที่ถูกกานำไปปล่อยที่เกาะกลางสมุทรยังมีจิตผูกพันอยู่กับเมืองจัณฑคาม หลังจากตายแล้วจึงถือกำเนิดเป็นปู่ใหญ่สีทอง เรียกว่า ปูคำ และได้เป็นพระยาปูในหนองน้ำใหญ่แห่งนั้น

ครั้นต่อมา พระพุทธเจ้าพร้อมด้วยพระสาวกได้เสด็จจาริกสู่บริเวณหนองน้ำใหญ่ เมืองจัณฑคามแห่งนี้ และได้ทรงพยากรณ์ว่า ต่อไปภายภาคหน้าจะมีราชบุตรของเจ้าฟ้าเมืองว้อง (จีน) มาระบายน้ำออกจากหนองน้ำใหญ่ให้กลับคืนเป็นบ้านเมืองดังเดิม และพระพุทธศาสนาจะมาประดิษฐานตั้งมั่น ณ สถานที่แห่งนี้ กาลต่อมา “ตุงครสี” หรือ “ตุงคฤาษี” ซึ่งเป็นราชบุตรของเจ้าฟ้าเมืองว้องก็ได้ใช้ไม้เท้าขีดดินให้เป็นร่องระบายน้ำไปทางทิศเหนือแล้วไหลลงสู่ทิศใต้ ปัจจุบันแม่น้ำสายนี้เรียกว่า แม่น้ำขืน ส่วนหนองน้ำใหญ่ดังกล่าวนั้นปัจจุบันเรียกว่า “หนองตุง” ชาวแข่ (จีนในยูนนาน) ซึ่งติดตามตุงคฤาษีได้มาอาศัยอยู่ในดินแดนแห่งนี้ พวกเขาเรียกชื่อเมืองแห่งนี้ว่า “เชียงตุง” ตามนามของตุงคฤาษี แต่ต่อมาภายหลังชาวแข่เหล่านั้นไม่อาจทนต่อความลำบากและโรคภัยไข้เจ็บได้ จึงพากันหนีออกจากเมืองเชียงตุงกลับไปยังถิ่นฐานเดิม โดยทิ้งน้ำเต้าไว้จำนวนหนึ่ง ต่อมาน้ำเต้าได้เจริญเติบโตและออกผลมากมาย ครั้นผลแก่แล้วก็แตกออกมากลายเป็นชาวทัมมิละ (ทมิฬคือคนในท้องถิ่น) พวกทัมมิละเหล่านั้นต่างก็พากันเก็บเอาข้าวที่ชาวแข่ทิ้งไว้นำมาหว่านแล้วเก็บเกี่ยวข้าวเอาไว้กินและสร้างบ้านเมืองสืบมาจนถึงปัจจุบัน

มีเรื่องเล่าเพิ่มเติมว่า ผู้ที่มาปกครองเมืองเชียงตุงซึ่งเป็นเมืองนามจันทร์นี้ เจ้าเมืองจะต้องพลัดพรากจากเมืองไปด้วยเหตุต่าง ๆ เพื่อแก้เคล็ดดังกล่าว เจ้าเมืองจะต้องทำพิธีมอบถวายเมืองแด่คณะสงฆ์เสียก่อนเพื่อให้คณะสงฆ์เป็นเจ้าเมืองเชียงตุงระยะหนึ่ง แล้วจึงขอแลกเมืองคืนด้วยเงินจำนวนหนึ่ง เรียกว่า “เงินหนึ่งหมื่น คำหนึ่งพัน” ดังที่ครั้งหนึ่ง พระยาผายูเจ้าเมืองเชียงใหม่ได้แต่งตั้งเจ้าเจ็ดพันตูไปปกครองเมืองเชียงตุง พระยาผายูก็ได้ถวายเมืองเชียงตุงแด่คณะสงฆ์ที่วัดลีเชียง (วัดพระสิงห์) แล้วจึงขอบูชาเมืองคืน ดังความว่า

‘…ศักราชได้ 701 ตัว (พ.ศ.1882) พระยาผายูหื้อลูกผู้ชื่ออ้ายเจ็ดพันตูไปกินเมืองเขิน ส่งมหาเถรเจ้าไปกับ 4 ตน ตนหนึ่งชื่อหังสาวติเถร ตนหนึ่งชื่อสิริปุญญเถร ตนหนึ่งชื่อนันทเถร ตนหนึ่งชื่อพุทธโฆสเถร ขึ้นไปเป็นเทวดาเมืองเขิน หื้อทานเมืองเขินแก่สังฆะ เป็นเมืองพระเมืองสังฆะทังมวล มี 755 วนา หยาดน้ำตกแผ่นดินในวัดลีเชียงกลางเวียง หื้อลูกท่านเป็นพระยา คันรอดเมืองหื้อปูชากินเมืองเงินหมื่นคำพัน ตัดไว้แล้ว…’

ต่อมาในสมัยของเจ้ารามหมื่น เจ้าเมืองเชียงตุงลำดับที่ 20 ในปี พ.ศ.2225 เกิดแผ่นดินไหวจึงทำให้วัดวาอารามและบ้านเรือนเสียหาย ผู้คนล้มตายจำนวนมาก เจ้าเมืองจึงบัญชาให้ทำบุญใหญ่และได้ถวายเมืองเชียงตุงแด่คณะสงฆ์ทั้งสองคณะ คือคณะป่าแดงและคณะยางกวง ครบ 7 วันจึงบูชาเอาเมืองคืน

จากประวัติเมืองเชียงตุงดังกล่าว แสดงให้เห็นว่า ชาวเชียงตุงมีความศรัทธาเลื่อมใสในพระพุทธศาสนาเป็นอย่างมาก มีการยอมรับนับถือพระพุทธศาสนาเป็นที่พึ่งทางใจและเป็นแบบแผนการดำรงชีวิตมาตั้งแต่อดีต

ดังปรากฏหลักฐานการเผยแผ่พระพุทธศาสนาจากล้านนาสู่เมืองเชียงตุงถึง 3 ครั้ง กล่าวคือครั้งแรก พ.ศ. 1882 พระยาผายูแห่งเมืองเชียงใหม่จัดส่งพระเจ้าเจ็ดพันตูซึ่งเป็นพระราชโอรสไปปกครองเมืองเชียงตุง

ในครั้งนี้ทรงนำพระมหาเถระ 4 รูปประกอบด้วย พระมหาหงสาวดี พระทสปัญโญ พระธัมมลังกา และพระธรรมไตรโลกมาเผยแผ่พระพุทธศาสนาลัทธิหนยางกวงซึ่งสืบมาจากวัดสวนดอก เชียงใหม่ โดยจัด สร้างวัดจอมทองถวายพระมหาหงสาวดี สร้างวัดพระกลางถวายพระทสปัญโญ สร้างวัดพระแก้วถวายพระธัมมลังกา และสร้างวัดหัวข่วงถวายพระธรรมไตรโลก จากนั้นได้อัญเชิญพระพุทธรูปจำนวน 4 องค์ ประดิษฐานวัดละ 1 องค์พร้อมกับถวายพระไตรปิฏกและคัมภีร์ทางพุทธศาสนาให้แก่พระมหาหงสาวดีนำไปเผยแผ่ให้กว้างขวางต่อไป

ครั้นต่อมา พ.ศ. 1917 พระพุทธศาสนาลัทธิลังกาวงศ์ก็เข้ามาเผยแผ่อีกเป็นครั้งที่สอง โดยการนำของพระมหาสวามีเจ้าสุชาโตแห่งเมืองเชลียง ซึ่งไปศึกษาพระพุทธศาสนาที่เมืองพม่าแล้วนำพระอินทมุนีและพระธัมมรังสีพร้อมด้วยพระสงฆ์จำนวน 12 รูปและพระพุทธรูปอีก 4 องค์มาเผยแผ่ด้วย ในครั้งนี้มีการสร้างวัดถวายเป็นพุทธบูชาถึง 60 วัด เช่น วัดมงคล วัดพระสิงห์ วัดแสนเมืองมา วัดป่าพร้าว วัดเชียงอินทร์ วัดพระแก้ว เป็นต้น นอกจากนั้นยังมีการสร้างวัดเชียงแลถวายพระมหาเถระอินทมุนีพร้อมกับสถาปนาเป็นสมเด็จอินทมุนี สร้างวัดยางคำถวายพระมหาธัมมรังสีพร้อมกับสถาปนาเป็นพระสวามีธัมมรังสี

ครั้นต่อมาเมื่อ พ.ศ. 1989 ในสมัยพระยาสรีสุธัมมจุฬามณีราชา เจ้าฟ้าเมืองเชียงตุง พระมหาเถรญาณคัมภีร์จากเชียงใหม่ก็ได้จัดส่งพระโสมจิตรเถระนำพระพุทธศาสนาลัทธิหนป่าแดงมาเผยแผ่ในเมืองเชียงตุง เป็นครั้งที่ 3 พระองค์ได้สร้างวัดป่าแดงถวายพระโสมจิตรเถระเพื่อเป็นอนุสรณ์ด้วย พระพุทธศาสนามีความเจริญรุ่งเรืองในเมืองเชียงตุงมาโดยลำดับจวบจนถึงปัจจุบัน

เมืองเชียงตุง ได้รับสมญานามว่า เมืองร้อยวัด เพราะเป็นเมืองที่มีวัดจำนวนมาก เฉพาะในตัวเมืองมีวัดถึง 44 วัด แยกเป็นวัดไทเขิน 33 วัด วัดไทใหญ่ 10 วัด และวัดพม่า 1 วัด นอกจากนั้นแต่ละเอิ่ง แต่ละหมู่บ้านก็มีวัดประจำอยู่มากมาย วัดสำคัญในเขตกำแพงเมืองจะตั้งอยู่ในเขตพระราชฐานใกล้หอคำ อันเป็นที่ประทับของเจ้าฟ้าผู้ปกครองสูงสุด ซึ่งเจ้าฟ้ามักจะใช้เป็นที่ประกอบพิธีสำคัญ ๆ ของพุทธศาสนาและบ้านเมือง ประกอบด้วย วัดราชฐานหลวงหัวข่วง วัดราชฐานหลวงเชียงยืน วัดราชฐานหลวงพระแก้ว และวัดราชฐานหลวงป่าแดง ส่วนวัดพระเจ้าหลวงเป็นวัดสำคัญอีกวัดหนึ่งตั้งอยู่ใจกลางเมืองเชียงตุง ใกล้กับวัดพระแก้วและวัดหัวข่วง แต่ไม่มีพระสงฆ์อยู่จำพรรษาเหมือนวัดอื่น วัดแห่งนี้เป็นสถานที่ประดิษฐานพระพุทธรูปชื่อ พระเจ้าหลวงระแข่ง ซึ่งเป็นพระพุทธรูปที่มีชื่อเสียงและเป็นที่เคารพศรัทธาของชาวเชียงตุง

ในแต่ละวันมีชาวเชียงตุงและนักท่องเที่ยวโดยเฉพาะพุทธศาสนิกชนชาวไทยไปกราบนมัสการอย่างไม่ขาดสาย และพบว่า ชาวเชียงตุงมีความเชื่อมั่นในประเพณีและพิธีกรรมซึ่งมีมาแล้วในอดีตและมีการประพฤติปฏิบัติมาอย่างต่อเนื่อง โดยต่างฝ่ายต่างก็มีบทบาทในกิจกรรมแตกต่างกัน ผู้หญิงจะเป็นฝ่ายเตรียมวัสดุสิ่งของที่ใช้ในกิจกรรมรวมทั้งอาหารการกินอย่างไม่บกพร่อง ฝ่ายผู้ชายก็จะเป็นผู้ปฏิบัติตามขั้นตอนที่กำหนดไว้ ส่วนฝ่ายพระสงฆ์ก็จะทำหน้าที่ให้ศีล ให้พร ให้คำแนะนำ ตลอดจนกำหนดบทสวด บทเทศนาธรรม สำหรับอุบาสกอุบาสิกาด้วยความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกัน

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่