รองศาสตราจารย์พิเศษถาวร เสาร์ศรีจันทร์
——————————–

1. ความหมาย

คำว่า “ตานขันเข้า” เป็นภาษาของคนล้านนา ถ้าวิเคราะห์ถึงความหมายของคำนี้สามารถแยกออกได้เป็น 3 คำ คือ
1. คำว่า “ตาน”
2. คำว่า “ขัน”
3. คำว่า “เข้า”
ตาน เป็นภาษาที่พูดกันทั่วไปในถิ่นดินแดนล้านนา ตรงกับคำว่า “ทาน” นั่นเอง ถ้าแปลเป็นภาษาไทยได้แก่การให้ หรือสิ่งที่ให้ ถ้าเป็นการให้แก่พระภิกษุสงฆ์ในพระพุทธศาสนาจะเรียกว่า “ถวาย” เช่นถวายจตุปัจจัย ก็คือการให้ หรือการมอบให้จตุปัจจัยแก่พระภิกษุสงฆ์
ขัน มีความหมายหลากหลาย เช่น หมายถึงภาชนะสำหรับตัก หรือใส่น้ำ, ทำให้ตึง หรือแน่นด้วยการหมุน, หัวเราะ, นึกอยากหัวเราะ, ร้องเป็นเสียงอย่างไก่ หรือ นกบางชนิด เป็นต้น
เข้า เป็นภาษาพูดของคนล้านนา ซึ่งปัจจุบันก็ยังใช้พูดกันอยู่ หมายถึงข้าวที่เรารับประทานกันทุกวันนั่นเอง
ดังนั้น ความหมายของคำว่า “ตานขันเข้า” ก็คือการนำสำรับอาหาร (สำรับกับข้าว) ไปถวายพระภิกษุสงฆ์ และยังหมายถึงการนำสำรับอาหารมอบให้ผู้ใหญ่ หรือผู้อาวุโสที่ตนเคารพนับถือด้วย

2. ความเป็นมา

ความเป็นมาของการตานขันเข้ามีมาตั้งแต่พุทธกาล มีประวัติเล่าว่า ขณะนั้นเจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกผนวช ได้ประทับใต้ต้นโพธิ์ริมแม่น้ำเนรัญชรา ยังไม่บรรลุสัจธรรม มีอุบาสิกาสำคัญคนหนึ่ง
เป็นธิดาของผู้มีทรัพย์ ซึ่งเป็นนายใหญ่แห่งชาวบ้านเสนานิคม ตำบลอุรุเวลา ได้พบเห็นพระพุทธเจ้าซึ่งประทับอยู่ใต้ต้นโพธิ์ นางเข้าใจว่าเป็นเทวดา จึงนำข้าวมธุปายาสไปถวาย ซึ่งเป็นเวลาเช้าของวันที่พระองค์ได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นับได้ว่านางสุชาดาเป็นอุบาสิกาคนแรกในพระพุทธศาสนา
และเป็นคนตานขันเข้า คนแรกในพระพุทธศาสนาเช่นเดียวกัน (more…)

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 8 (พฤษภาคม-มิถุนายน)
ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

————————————-

1.  ชื่อ   ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน  เป็นการเซ่นไหว้หรือบวงสรวงดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองหรือเจ้าฟ้า  ซึ่งชาวเชียงตุงเชื่อว่าดวงวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าฟ้ายังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่

2.  ระยะเวลา

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านของชาวเชียงตุงจะจัดในช่วงเดือน  8  (ประมาณเดือน  พฤษภาคม  – มิถุนายน)  ของแต่ละปี  โดยจะเลือกเอาเดือน  8   ข้างแรม    (เดือน   8   ล่อง)    ตรงกับวันกาดเต่าหรือวันกาดดี  ซึ่งจะประกอบพิธีเลี้ยง  1  วัน

2.   ผู้ที่มีบทบาทในพิธี

ผู้ที่มีบทบาทในประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านประกอบด้วย

1.  พ่อเมือง  หมื่นก๋ำ   พ่อปูก  และนายแจน   ทั้ง  4  นี้เป็นผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ดูแลรับผิดชอบในการประกอบพิธีกรรมเลี้ยงเมืองโดยเฉพาะ  แต่ละคนมีหน้าที่หลักดังนี้     พ่อเมืองเป็นผู้ทำพิธีเซ่นสรวง    หมื่นก๋ำเป็นผู้จัดหาควาย     พ่อปูกเป็นผู้ฆ่าควาย    และนายแจนเป็นผู้จัดพิธี

2.  ประชาชนชาวเมืองเชียงตุง    แต่ก่อนชาวเชียงตุงทุกบ้านทุกครัวเรือนจะมีส่วนร่วมในการเลี้ยงเมือง เลี้ยงบ้าน    โดยจะมีการเก็บเงินทุกครอบครัวเพื่อนำมาเป็นค่าใช้จ่ายในการประกอบพิธีแล้วจะต้องส่งสมาชิกคนใดคนหนึ่งในบ้านเข้าร่วมพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านด้วย     ถ้าหากใครอยู่ใกล้จุดเลี้ยงเมืองจุดใด   ก็จะไปร่วมพิธีที่นั่น

4.  ที่มาของประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านมาจากความเชื่อที่สืบต่อกันว่า  แต่ละเมืองจะมีวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ของอดีตเจ้าผู้ปกครองรักษาอยู่  ถ้าบ้านใดเมืองใดจัดให้มีการทำพลีกรรมดวงวิญญาณให้ถูกต้องและเป็นประจำทุกปี จะทำให้บ้านเมืองสงบสุข

เมืองเชียงตุงเป็นเมืองที่เก่าแก่มีประวัติศาสตร์ที่ยาวนานมีเจ้าผู้ปกครองประมาณ  41 พระองค์ ครั้นเมื่อล่วงลับดับขันธ์ไปแล้วชาวเชียงตุงเชื่อว่า    ดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองเหล่านั้นยังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่   จึงทำให้ชาวเชียงตุงมีความเคารพศรัทธา     เมื่อถึงกำหนดเวลาก็จะประกอบพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเพื่อบวงสรวง      ดวงวิญญาณเจ้าผู้ครองนครเหล่านั้น (more…)

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 7 (เมษายน-พฤษภาคม)
ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

—————————-

1. ชื่อ ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระ

คำว่า เป็กข์ มาจากภาษาบาลีว่า อุปสมฺปทาเปกฺข หมายถึง การอุปสมบทพระภิกษุ
คำว่า ตุ๊ มาจากคำว่า สวาธุเจ้า ทางไทเขินและล้านนาใช้เป็นคำเรียกขานพระสงฆ์หรือพระภิกษุ
ดังนั้น คำว่า เป็กข์ตุ๊ หมายถึง การอุปสมบทพระภิกษุ
ส่วนคำว่า บวช มาจากภาษาบาลีว่า ปวช หมายถึง การเว้นจากการเบียดเบียนชีวิตผู้อื่นให้ลำบาก ภาษาไทยนำมาใช้ในคำว่า บรรพชา ซึ่งมาจากภาษาบาลีว่า ปพฺพชฺช หมายถึง การบวช
ส่วนคำว่า พระ ทางไทเขินและล้านนาใช้เป็นคำเรียกขาน สามเณร
ดังนั้นคำว่า บวชพระ จึงหมายถึงการบวชสามเณร
ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระ จึงหมายถึงประเพณีการอุปสมบทพระภิกษุและการบรรพชาสามเณร

2. ระยะเวลา

ประเพณีเป็กข์ตุ๊บวชพระของชาวไทเขิน นครเชียงตุง นิยมจัดในเดือน 7 (ประมาณเดือน เมษายน – พฤษภาคม) ของแต่ละปี แต่ในบางเดือนก็จัดให้มีการเป็กข์ตุ๊บวชพระด้วยเช่นกัน เช่น เดือน 4 เป็นต้น ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความพร้อมของเจ้าภาพ ยกเว้นช่วงเข้าพรรษาจะไม่มีการเป็กข์ตุ๊บวชพระ โดยทั่วไปจะกำหนดจัดงาน 2 วัน คือ วันดาหรือวันเตรียมงานและวันทำพิธีบรรพชาอุปสมบท (more…)

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 7 (เมษายน-พฤษภาคม)
ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

—————————-

1. ชื่อ ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์ หมายถึงการทำบุญอบรมสมโภชพระธาตุหรือเจดีย์ อันเป็นสถานที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระอรหันตธาตุ เพื่อเป็นการแสดงความเคารพและความศรัทธาในพระรัตนตรัยตลอดถึงการสั่งสมบุญบารมีของผู้เข้าร่วมประเพณีด้วย ตรงกับคำว่า ประเพณีสรงน้ำพระธาตุของล้านนา

2. ระยะเวลา

วันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 7 ของแต่ละปี (ประมาณเดือน เมษายน – พฤษภาคม สำนวนไทเขินเรียกว่า เดือน 7 เปียง สำนวนล้านนาเรียกว่า เดือน 7 เป็ง คำว่า เปียง หรือ เป็ง หมายถึง เพ็ญ หรือ วันเพ็ญ ซึ่งเป็นวันที่พระจันทร์เต็มดวง) บางวัดถ้าจัดงานใหญ่ เช่น มีการอบรมสมโภชพระพุทธรูป เป็นต้น ก็จะจัดงาน 2 วัน ตั้งแต่วัน 14 – 15 ค่ำ แต่ถ้าจัดงานไม่ใหญ่นักก็จะจัดในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เพียงวันเดียว (more…)

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 6 (มีนาคม-เมษายน)
ประเพณีสังขานต์ปีใหม่

1. ชื่อ ประเพณีสังขานต์ปีใหม่

ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ หมายถึง การเริ่มต้นใช้ศักราชใหม่ของชาวเชียงตุงซึ่งนิยมใช้จุลศักราช (จ.ศ.)ในการกำหนดปี แต่ถ้าใช้ตามทางราชการจะใช้คริสตศักราช (ค.ศ.) ตามคติตะวันตก ส่วนพุทธศักราช (พ.ศ.)ก็มีใช้อยู่บ้างแต่ไม่นิยม ประเพณีสังขานต์ปีใหม่ตรงกับคำว่า ประเพณีสงกรานต์ ของชาวไทย ภาคกลาง และ ประเพณีปีใหม่เมือง ของชาวล้านนา

2. ระยะเวลา

ในตำนานพรหมยัญกล่าวว่า เดือนวิสาขะ (เดือน 6) และเดือนวิจิตตรา (เดือน 7) ในระหว่าง 2 เดือนนี้ (ประมาณเดือนมีนาคม-พฤษภาคม) ถ้าหากราศีมีนย้ายเข้าสู่ราศีเมษเมื่อใด เมื่อนั้นก็จะเริ่มศักราชใหม่ หรือเริ่มต้นปีใหม่ทันที ถ้าลิปดาไม่เต็ม 60 องศา พระอาทิตย์ก็ยังไม่ย้าย ราศีก็จะยังไม่ย้ายเช่นกัน ดังนั้นการเริ่มต้นศักราชใหม่ตามตำราพรหมยัญเชื่อว่า พระพรหมได้กำหนดให้เป็นประเพณีสืบมานานแล้วและมีการใช้ตลอดมาตั้งแต่สมัยพระพุทธ เจ้ากกุสันธะ พระพุทธเจ้าโกนาคมนะ พระพุทธเจ้ากัสสปะ จนมาถึงสมัยพระพุทธเจ้าโคตมะอันเป็นพระพุทธเจ้าองค์ปัจจุบันก็ยึดถือเป็นประเพณีสืบมาเช่นกัน
การจัดประเพณีปีใหม่สังขานต์ของชาวไทเขิน นครเชียงตุง บางปีก็จัด 4 วัน บางปีก็จัด 5 วัน
กล่าวคือ (more…)

ประเพณีเมืองเชียงตุง

จากการที่เมืองเชียงตุงมีคติความเชื่อทางพุทธศาสนาผสมผสานกับคติความเชื่อเกี่ยวกับพราหมณ์และคติท้องถิ่น ทำให้เมืองเชียงตุงมีประเพณีที่หลากหลาย การนำเสนอประเพณีเมืองเชียงตุงครั้งนี้ทำให้มองเห็นแนวคิด คติความเชื่อ โลกทัศน์ ตลอดจนถึงวัตถุประสงค์ เครื่องประกอบพิธี กระบวนการประกอบพิธี บทบาทการร่วมพิธีของผู้คนในชุมชน และการปรับเปลี่ยนประเพณีที่เกิดขึ้น

ตารางแสดงประเพณีเมืองเชียงตุง

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่

ธรรมเนียมประเพณีในการประเคน
โดย ดร.พูนชัย ปันธิยะ

————————————-

ธรรมเนียมประเพณีของไทย มีระเบียบวิธีปฏิบัติต่อบุคคลในระดับต่าง ๆ เช่นบุคคลที่มีเพศ เป็นคฤหัส และสมณเพศ (พระภิกษุ -สามเณร) ที่พึ่งปฏิบัติต่อกันทั้งทั้งกาย และวาจา เพื่อแสดงออกถึงวัฒนธรรมของไทย และให้เป็นไปตามพระวินัยที่พระพุทธเจ้าทรงบัญญัติไว้ให้ปฏิบัติ เช่นเรื่องการมอบสิ่งของให้พระสงฆ์นั้น หากจะให้ถูกตามพระธรรมวินัยก็ปฏิบัติตามที่พระพุทธองค์ทรงบัญญัติ ให้ของสงฆ์ มอบของให้สงฆ์ ทุกครั้ง ต้อง ประเคน ผู้ให้ก็ ยก ส่ง และยี่น ให้ด้วยมือ ถ้าโดยใชัเพียงเป็นคำพูด ก็ทำให้พระสงฆ์ผิดวินัยได้ ถ้าไม่ยกหรือยื่นด้วยมือ

การประเคน คือ การมอบของถวายพระสงฆ์ วิธีประเคนของแก่พระสงฆ์ด้วยมือ รับถึงมือของที่ใช้ประเคนนั้นตองเป็นของที่พอยกได้อย่างธรรมดา ไม่ใช่ของหนัก หรือใหญ่โตจนเกินไป และประเคนนั้นต้องไม่ประเคนเฉพาะในกาล นอกกาล คือ เวลาวิกาล หลังเที่ยงจนถึงย้ำรุ่งวันใหม่การประเคนของ ผู้ชายหรือผู้หญิงก็ประเคนได้ (more…)