อ้างอิงจาก ล้านนา หรือ ลานนา ?

ข้อถกเถียงนี้ เกิดจากในอดีตธรรมเนียมการเขียนไม่เคร่งครัดการใส่วรรณยุกต์ คัมภีร์ใบลานจำนวนมากจึงมีทั้งคำ “ล้านนา” และ “ลานนา” ปรากฏอยู่ มีหลักฐานว่าในภายหลัง คือช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ ๒๑ อักษรธรรมล้านนาจึงมีรูปวรรณยุกต์ อย่างไรก็ตามผู้คนในช่วงนั้นยังคงเคยชินกับการใส่หรือไม่ใส่วรรณยุกต์ก็ได้ จึงเป็นที่เข้าใจกันว่า ธรรมเนียมการเขียนแบบไม่ต้องกำกับวรรณยุกต์โท แต่ให้อ่านออกเสียงแบบวรรณยุกต์โทกำกับ ธรรมเนียมนี้มีสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ล้านนา มีศัพท์ที่มีภาษาบาลีกำกับ โดยสืบพบจากท้ายคัมภีร์ใบลานจากเมืองน่านและที่อื่นๆ อีก จำนวนไม่น้อยกว่า ๕๐ แห่ง ในภาษาบาลีว่า “ทสลกฺขเขตฺตนคร อ่านว่า (ทะ-สะ-ลัก-ขะ-เขต-ตะ-นะ-คอน) แปลความได้ว่า “เมืองสิบแสนนา หมายถึงดินแดนที่มีจำนวนที่นานับล้าน เป็นคำคู่กับเมืองหลวงพระบางที่ชื่ออาณาจักร”ล้านช้าง” คือดินแดนที่มีช้างนับล้านตัว หรือช้างร้อยหมื่น
ตั้งแต่ พ.ศ ๒๕๑๐ เป็นต้นมา ในหมู่นักวิชาการระดับสูงจำนวนหนึ่งพบคำว่า “ล้านนา” เป็นคำที่ถูกต้องแล้ว และชัดเจนมากขึ้นเมื่อ ดร.ฮันส์ เพนธ์เสนอบทความใน พ.ศ.๒๕๒๓ ยืนยันการพบคำล้านนาในศิลาจารึกวัดเชียงสา ศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร ได้ตรวจสอบศิลาจารึกดังกล่าวแล้วเห็นว่า มีคำ “ล้านนา” คู่กับคำว่า”ล้านช้าง”จริง จึงเสนอให้ใช้คำ”ล้านนา” แทนคำ “ลานนา” ใน พ.ศ.๒๕๒๖ ความเห็นนี้สอดคล้องกับนักวิชาการในจังหวัดเชียงใหม่ที่เสนอให้ใช้”ล้านนา ไทย” เป็นชื่อหนังสืออนุสรณ์พระราชพิธีเปิด พระบรมราชานุสาวรีย์สามกษัตริย์ที่เชียงใหม่ พ.ศ.๒๕๒๖-๒๕๒๗ หลังจากนั้นมา คำ “ล้านนา” ก็เป็นที่ยอมรับกันอย่างแพร่หลาย
อย่างไรก็ตาม ใน ช่วงพ.ศ. ๒๕๓๐ มีการโต้เถียงในเรื่องนี้กันอีกครั้งหนึ่ง และคณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทยโดยมีศาสตราจารย์ ดร.ประเสริฐ ณ นคร เป็นประธานการสอบชำระ ได้ให้ข้อยุติว่า คำ “ล้านนา” เป็นคำที่ถูกต้องแล้ว

ทิว วิชัยขัทคะ

ความเห็นจากอีกท่านหนึ่ง

อาจารย์ธเนศวร์ เจริญเมือง แห่งมหาวิทยาลัยเชียงใหม่ อธิบายไว้ดังนี้
คนไทยรู้จักอาณาจักรลานนาเป็นเวลานานแล้ว อาณาจักรแห่งนี้รุ่งเรืองในยุคเดียวกันกับอาณาจักรสุโขทัยและอยุธยาตอนต้นและตอนกลาง อาณาจักรลานนามีบริเวณที่ตั้งอยู่ในดินแดน ๘ จังหวัดของภาคเหนือตอนบนของไทยในปัจจุบัน ได้แก่ เชียงใหม่ เชียงราย พะเยา ลำพูน ลำปาง แพร่ น่าน และแม่ฮ่องสอน ในช่วง ๑๐ กว่าปีที่ผ่านมา นักวิชาการไทยได้ตื่นตัวหันมาสนใจศึกษาประวัติศาสตร์ท้องถิ่นและปัญหาท้องถิ่นในปัจจุบันมากขึ้น ผลพวงอันหนึ่งของการศึกษาก็คือข้อเสนอที่ว่าอาณาจักรลานนานั้นควรจะเรียกเสียใหม่ให้ถูกต้องว่า “อาณาจักรล้านนา” ซึ่งแปลว่า ที่นาจำนวน ๑ ล้าน ด้วยเหตุผลดังนี้

1. คำว่าลานนา ไม่มีในภาษาเหนือ ไทยเหนือใช้คำว่าลานเฉพาะกับต้นลานและใบลาน ส่วนลานซึ่งแปลว่าที่ราบโล่งภาษาไทยเหนือเรียกว่า ข่วง และเรียกลานที่ใช้สำหรับนวดข้าวว่า ตะลางตีข้าว
2. การวัดพื้นที่ในภาคเหนือยุคเก่า วัดเป็นร้อยนา ปันนา หมื่นนา แสนนา และล้านนา และจำนวนดังกล่าวเป็นตำแหน่งทางราชการด้วย จากหลักฐานที่พบเขตเมืองเชียงแสนมี ๖๕ ปันนา เขตเมืองเชียงรายมี ๒๗ ปันนา และเขตเมืองเชียงรุ่งมี ๑๒ ปันนา เป็นต้น
3. มีหลักฐานศิลาจารึก สมุดข่อย และใบลานหลายชิ้น ที่ใช้คำว่าล้านนา และยังกล่าวถึงอาณาจักรล้านช้าง บ้านพี่เมืองน้องของล้านนา ซึ่งรุ่งเรืองในระยะเวลาไล่เลี่ยกัน และมีเมืองหลวงอยู่ที่หลวงพระบาง
4. การที่หลักฐานในอดีตใช้ทั้งคำว่า ล้านนา และ ลานนาล้านช้าง และ ลานช้าง น่าจะเกิดจากการใช้เครื่องหมายวรรณยุกต์ซึ่งต่างกันในหลายท้องที่ นอกจากนี้ ในบางระยะการใช้เครื่องหมายวรรณยุกต์มีน้อยมาก และบางระยะก็ไม่มีการใช้เลย

ปัจจุบัน ข้อเสนอให้ใช้คำว่า ล้านนา ได้รับการยอมรับกันเป็นส่วนใหญ่แล้ว

ความเห็นจากอีกท่าน

“ข้อมูลสนับสนุนจากหนังสือ ๑๐๘ ซองคำถาม / สำนักพิมพ์สารคดี”
ข้อถกเถียงนี้เกิดจากในอดีต ธรรมเนียมการเขียนไม่เคร่งครัดการใส่วรรณยุกต์ คัมภีร์ใบลานจำนวนมากจึงมีทั้งคำ “ล้านนา” และ “ลานนา” ปรากฏอยู่ มีหลักฐานว่าในภายหลัง คือ ช่วงปลายพุทธศตวรรษที่ ๒๑ อักษรธรรมล้านนาจึงมีรูปวรรณยุกต์ อย่างไรก็ตามผู้คนในช่วงนั้นยังคงเคยชินกับการใส่หรือไม่ใส่วรรณยุกต์ก็ได้ จึงเป็นที่เข้าใจกันว่า ธรรมเนียมการเขียนแบบไม่ต้องกำกับวรรณยุกต์โท แต่ให้อ่านออกเสียงแบบวรรณยุกต์โทกำกับ ธรรมเนียมนี้มีสืบมาจนถึงสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

ความเห็นจากอีกท่าน

ผมว่า ถ้าเราเขียนถึงอาณาจักรนี้ “ด้วยภาษาไทยราชการ คือ ภาษาไทยภาคกลางด้วยอักขรวิธีแบบปัจจุบัน” เราก็ต้องใช้ว่า “ล้านนา” ครับ แต่ถ้าใครจะเขียนด้วยภาษาคำเมือง จะเขียน “ลานนา” ก็แล้วแต่ครับ แต่ถ้าเป็นภาษาไทยราชการแบบปัจจุบันต้อง “ ล้านนา” ครับ ทำไมจึงเป็นเช่นนั้น ก็เพราะว่า เราต้องดูที่ความหมายครับ ดูว่า จริงๆ แล้ว ชื่ออาณาจักรนี้ แปลว่าอะไรถ้าแปลด้วยภาษาไทยภาคกลางนะครับ

1. ล้านนา ก็คือ ดินแดนอันกว้างใหญ่ มีที่นาเป็นล้านๆ ผืน (ถ้าจำไม่ผิด บางตำนานจะมีแปลเป็นบาลีว่า “มหารัฐ” ด้วย)
2. ลานนา ก็คือ เป็นที่ราบสำหรับ (ทำ) นา ผมว่าชื่ออาณาจักร มันต้องยิ่งใหญ่มาก่อนครับ ไม่น่าจะหมายแค่ “ที่ทำนา”ดังนั้น เหตุผลที่ผมว่า “ล้านนา” ถูกต้องก็เพราะว่า

• ในคัมภีร์ มักจะแปลชื่ออาณาจักรเป็นภาษาบาลีว่า “ทสลกฺขเขตฺตนคร” แปลว่า เมืองสิบแสนนา (๑ ล้านนา)
• ในตำนานบางเรื่องเรียกเมืองนี้ด้วยคำบาลีอีกแบบหนึ่ง โดยยกเทียบกับแคว้นโบราณของอินเดียว่าว่า “มหารัฐ” ซึ่งหมายถึงดินแดนอันกว้างใหญ่ ซึ่งก็มีนัยตรงกับคำว่า ล้านนา
• ธรรมเนียมการเรียกแคว้นต่างๆ ในภูมิภาคแถวๆ นั้น มักจะเรียกกันเป็นนาครับ เช่น ล้านนา สิบสองพันนา หรือ แม้กระทั้งชื่อพระมหากษัตริย์ ก็มี กือนา (ถ้าจำไม่ผิด คือ สิบล้าน) จะเป็นว่า ล้วนเป็นจำนวนตัวเลขทั้งนั้น
• อันนี้สำคัญที่สุดครับ “ล้านนา” เป็นการสะกดคำแบบไทยภาคกลางแบบอักขรวิธีปัจจุบัน ซึ่งได้ความหมายถูกต้องตามจริงมาแต่เดิมของอาณาจักรนี้

ข้อมูลเพิ่มเติมจาก : วารสารนักธรรม ฉบับที่ 1 โดย พระมหารังสรรค์  ธีรวฑฺฒโน