รองศาสตราจารย์พิเศษถาวร เสาร์ศรีจันทร์
——————————–

1. ความหมาย

คำว่า “ตานขันเข้า” เป็นภาษาของคนล้านนา ถ้าวิเคราะห์ถึงความหมายของคำนี้สามารถแยกออกได้เป็น 3 คำ คือ
1. คำว่า “ตาน”
2. คำว่า “ขัน”
3. คำว่า “เข้า”
ตาน เป็นภาษาที่พูดกันทั่วไปในถิ่นดินแดนล้านนา ตรงกับคำว่า “ทาน” นั่นเอง ถ้าแปลเป็นภาษาไทยได้แก่การให้ หรือสิ่งที่ให้ ถ้าเป็นการให้แก่พระภิกษุสงฆ์ในพระพุทธศาสนาจะเรียกว่า “ถวาย” เช่นถวายจตุปัจจัย ก็คือการให้ หรือการมอบให้จตุปัจจัยแก่พระภิกษุสงฆ์
ขัน มีความหมายหลากหลาย เช่น หมายถึงภาชนะสำหรับตัก หรือใส่น้ำ, ทำให้ตึง หรือแน่นด้วยการหมุน, หัวเราะ, นึกอยากหัวเราะ, ร้องเป็นเสียงอย่างไก่ หรือ นกบางชนิด เป็นต้น
เข้า เป็นภาษาพูดของคนล้านนา ซึ่งปัจจุบันก็ยังใช้พูดกันอยู่ หมายถึงข้าวที่เรารับประทานกันทุกวันนั่นเอง
ดังนั้น ความหมายของคำว่า “ตานขันเข้า” ก็คือการนำสำรับอาหาร (สำรับกับข้าว) ไปถวายพระภิกษุสงฆ์ และยังหมายถึงการนำสำรับอาหารมอบให้ผู้ใหญ่ หรือผู้อาวุโสที่ตนเคารพนับถือด้วย

2. ความเป็นมา

ความเป็นมาของการตานขันเข้ามีมาตั้งแต่พุทธกาล มีประวัติเล่าว่า ขณะนั้นเจ้าชายสิทธัตถะเสด็จออกผนวช ได้ประทับใต้ต้นโพธิ์ริมแม่น้ำเนรัญชรา ยังไม่บรรลุสัจธรรม มีอุบาสิกาสำคัญคนหนึ่ง
เป็นธิดาของผู้มีทรัพย์ ซึ่งเป็นนายใหญ่แห่งชาวบ้านเสนานิคม ตำบลอุรุเวลา ได้พบเห็นพระพุทธเจ้าซึ่งประทับอยู่ใต้ต้นโพธิ์ นางเข้าใจว่าเป็นเทวดา จึงนำข้าวมธุปายาสไปถวาย ซึ่งเป็นเวลาเช้าของวันที่พระองค์ได้ตรัสรู้เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า นับได้ว่านางสุชาดาเป็นอุบาสิกาคนแรกในพระพุทธศาสนา
และเป็นคนตานขันเข้า คนแรกในพระพุทธศาสนาเช่นเดียวกัน

3. วัตถุประสงค์ของการตานขันเข้า

3.1 เพื่ออุทิศอาหารและสิ่งของให้กับผู้ล่วงลับไปแล้ว เช่นบิดามารดา ญาติ พี่น้อง เป็นต้น
3.2 เพื่อเก็บอาหารไว้เป็นเสบียงแก่ตนเองในภายภาคหน้า (ถ้าตนเองล่วงลับไปแล้ว)
3.3 เพื่อเป็นการส่งเสริมสนับสนุนแก่บุคคลผู้ดำรงรักษาพระพุทธศาสนา โดยการถวายอาหารและสิ่งของแก่บุคคลเหล่านั้น
3.4 เพื่อเป็นการบำเพ็ญบุญ คือได้ความสุขใจแก่ตัวเองเมื่อได้ให้อาหาร และสิ่งของแก่ผู้ที่เคารพนับถือ
3.5 เพื่อเป็นการสืบทอด และอนุรักษ์วัฒนธรรมของบรรพชนที่ปฏิบัติกันมาแต่โบราณกาล
3.6 เพื่ออนุเคราะห์แก่บุคคลที่ควรอนุเคราะห์

4. ลักษณะการตานขันเข้า

ในการตานขันเข้า นิยมทำกันตามกาลเวลาที่โบราณาจารย์กำหนดไว้ และทำสืบ ๆ กันมา จนถือเป็นประเพณี ตานตามเหตุการณ์ที่เกิดขึ้นก็มี ตานเมื่อมีความประสงค์จะตานก็มี สามารถแยกได้ดังนี้

4.1 ตานขันเข้าหน้าศพ ขณะที่ศพยังไม่ได้ฌาปนกิจ อาจจะตั้งบำเพ็ญกุศลอยู่ที่บ้าน หรือวัด เมื่อถึงเวลารับประทานอาหาร ญาติจะนำสำรับอาหารไปวางไว้ข้างโลงศพ และใช้มือเคาะที่โลงศพ เรียกชื่อ หรือสรรพนามคนตายที่นอนในโลง เช่น ถ้าเป็นศพพ่อก็จะเรียกว่า “พ่อ ๆ ลุกมากิ๋นเข้า” จะทำอย่างนี้ทุกครั้ง เมื่อถึงเวลารับประทานอาหาร จนกระทั่งจะนำศพจากบ้าน หรือวัดไปฌาปนกิจที่ป่าช้า

4.2 ตานขันเข้าถึงคนตายไปแล้ว ตานลักษณะนี้นิยมทำกันในวันสำคัญทางศาสนา เช่นวันเข้าพรรษา วันออกพรรษา วันดีปีใหม่ วันเดือนยี่เป็ง โดยเฉพาะที่นิยมทำกันมาก คือในวันเพ็ญเดือน
สิบสอง ซึ่งเป็นวันที่เชื่อกันว่าเป็นวันที่ยมบาลปล่อยเปรตให้มารับส่วนบุญจากญาติพี่น้องของตน

4.3 ตานขันเข้าเพื่อหวังประโยชน์ที่ตนจะได้รับในภายภาคหน้า ตานลักษณะนี้ไม่ได้กำหนด
เวลาแน่นอนตายตัว แต่มีจุดหมายว่าสำรับอาหารไทยทานที่นำไปถวายพระภิกษุนั้น ไม่ต้องการอุทิศส่วนบุญกุศลให้ใคร แต่ตานแล้วเพื่อหวังผลว่า เพื่อเป็นเสบียงเก็บไว้กินไว้ใช้ เมื่อตนเองแตกขันข์ คือตายไป

4.4 ตานขันเข้าอุทิศเฉพาะบุคคล ตานลักษณะนี้เป็นการถวายสำรับอาหาร หรือไทยทานที่นำไปถวายแก่บุคคลใดบุคคลหนึ่ง ซึ่งเห็นว่าบุคคลผู้นั้นทำคุณประโยชน์ต่อศาสนาและสังคม เช่นอาจเป็นพระภิกษุสงฆ์ผู้ดำรงรักษาพระพุทธศาสนา หรือบุคคลที่ไม่ใช่นักบวช แต่สร้างคุณงามความดีแก่สังคม หรือบุคคลผู้อาวุโสในวงศ์ตระกูล เช่น ปู่ ย่า ตา ยาย เป็นต้น

4.5 ตานหาพ่อเกิดแม่เกิด คำว่าพ่อเกิดแม่เกิดในที่นี้ หมายถึง พ่อแม่ที่ให้กำเนิดในชาติปางก่อน ๆ คงไม่ใช่พ่อแม่ในชาติปัจจุบัน เพราะคนล้านนาส่วนมากเชื่อว่า การที่คนเราได้เกิดมาเป็นมนุษย์ในชาตินี้ อาจจะได้เกิดได้ตายมาแล้วหลายภพหลายชาติ ดังนั้นเราคงมีพ่อเกิดแม่เกิดมาแล้วหลายคน การตานหาพ่อเกิดแม่เกิด เป็นการอุทิศส่วนบุญส่วนกุศลให้พ่อแม่ในภพในชาติก่อน ๆ ถือได้ว่าเป็นการถวายทานอุทิศส่วนกุศลข้ามภพข้ามชาติถึงผู้มีพระคุณ แม้จะไม่ทราบว่าพ่อเกิดแม่เกิดของเราคนนั้นคือใคร แต่ก็มีจิตเป็นกุศลเจตนา มีความสำนึกในบุญคุณ มีความกตัญญูกตเวทีต่อผู้มีพระคุณที่เป็นพ่อเกิดแม่เกิดในภพในชาติอดีตกาลที่ผ่านมา ขันเข้าที่นำไปถวายพระภิกษุก็จัดเตรียมเหมือนกับขันเข้าทั่วไป เมื่อประเคนแล้วก็บอกพระภิกษุว่า ขันเข้าสำรับนี้อุทิศให้พ่อเกิดแม่เกิด ขอท่านกรวดน้ำอุทิศบุญกุศลให้ด้วย

4.6 การตานขันเข้าถึงคนตายทั่วไป เวลาตานขันเข้านิยมทำกันตอนเช้า เริ่มเวลาประมาณหกโมงเช้า จะนำสำรับกับข้าวที่เตรียมไว้ไปยังวัดใกล้บ้าน จะตานถึงคนที่ตายไปแล้วจำนวนกี่คน ก็เตรียมสำรับอาหารให้เพียงพอกับจำนวนคนตาย จะอุทิศกุศล คือ ตานถึงใคร ก็เขียนชื่อใส่ไว้ในสำรับนั้นประเคนทีละสำรับ และนิมนต์พระสงฆ์ให้พรทีละสำรับ ๆ ไป พระภิกษุสงฆ์เมื่อรับประเคนแล้วท่านจะให้พรส่วนมากเป็นภาษาล้านนาเรียกว่า “ปั๋นปอน” ตัวอย่าง เช่น
“เอวัง โหนตุ ดีแหละอัชชะในวันนี้ ก็เป๋นวันดีดิถีอันวิเศษ เหตุว่าหมายมี นาย…, หรือนาง…
นำเข้าปล๋าอาหารมาถวายเป๋นตาน เพื่ออุทิสะกุศลถึงนาย…, นาง…ผู้ล่วงลับดับขันธ์ไปแล้ว หากดวงวิญญาณของท่านอยู่แห่งหนตำบลใด ขอจงรับรู้มารับเอาของกิ๋นครัวตานเหล่านี้ไปบริโภค ฯลฯ ”
เมื่อพระภิกษุให้พรจบ ลูกศิษย์วัดก็จะมารับเอาสำรับนั้นไปเก็บไว้ ผู้ตานขันเข้าก็จะประเคนสำรับที่ 2 ที่ 3 พระภิกษุก็จะให้พรทีละสำรับ ๆ ไป จนหมด
ปัจจุบันตานขันเข้าเปลี่ยนแปลงไป แทนที่จะเตรียมสำรับเท่ากับจำนวนคนตายที่จะอุทิศกุศลถึง แต่ทำเพียงสำรับเดียว เวลาพระภิกษุให้พร จะขอให้ท่านเอ่ยถึงชื่อบุคคลที่เราต้องการ อาจจะเป็น 2-3-4
คนพร้อมกันก็ได้ แล้วแต่เจ้าภาพปรารถนา

4.7 การตานขันเข้าถึงคนตายโหง คนโบราณ หรือชาวพุทธในบางท้องถิ่นปัจจุบัน มีความเชื่อว่า คนตายไม่ปกติที่เรียกกันว่า “ตายโหง” เช่นคนตายถูกรถชน ตายถูกฟ้าผ่า ตายถูกยิง ตายตกต้นไม้ เป็นต้น คนตายประเภทนี้เป็นการตายอย่างกะทันหันโดยไม่มีเหตุบ่งชี้ว่า จะต้องตายด้วยเหตุนั้น ๆ วิญญาณของคนตายประเภทนี้ อาจจะยังตั้งสติไม่ทัน อาจจะวนเวียนหาทางไปอยู่ แต่คนล้านนาโบราณเชื่อว่าวิญญาณของพวกเขาจะเข้าไปในเขตข่วงแก้วตังสาม ดินแดนถือว่าสำคัญและศักดิ์สิทธิ์ทาง
พระพุทธศาสนา คือในเขตกำแพงวัดไม่ได้ ดังนั้นญาติพี่น้องที่จะตานขันเข้าให้พวกเขาต้องนำเอาสำรับกับเข้า ไปถวายพระภิกษุนอกกำแพงวัด โดยนิมนต์พระภิกษุไปให้พรและหยาดน้ำโดยเอ่ยนามผู้ตายนั้นนอกเขตกำแพงวัด

4.8 การตานขันเข้าคนมีอายุ การตานขันเข้าไม่จำเป็นต้องถวายทานกับพระภิกษุสงฆ์เสมอไป ตานกับบุคคลอื่นก็ได้ เช่น คนสูงอายุ วิธีการก็ง่าย ๆ เพียงนำสำรับกับข้าวไปมอบให้ผู้อาวุโส หรือญาติผู้ใหญ่ที่เคารพนับถือ มักทำในโอกาสอันเหมาะสม หรือทำในวันสำคัญต่าง ๆ สำรับกับข้าวก็จัดคล้าย ๆ กับสำรับกับข้าวที่นำไปถวายพระภิกษุ เมื่อนำสำรับกับข้าวไปมอบให้ท่าน ๆ ก็จะให้พร เป็นการขอบคุณ และความเป็นสิริมงคล

4.9 การตานขันเข้าคนเฒ่าจำศีล คนล้านนาถือเป็นประเพณีวัฒนธรรมมาแต่โบราณ โดย
เฉพาะในฤดูกาลเข้าพรรษา คนเฒ่าคนแก่จะชวนกันไปนอนค้างคืนที่วัดในวันพระ เพื่อรักษาศีล และปฏิบัติธรรม ประชาชนโดยทั่วไปที่ไม่มีโอกาสปฏิบัติเช่นนั้น เกิดศรัทธาเลื่อมใส จึงสนับสนุนอนุโมทนาโดยการนำสำรับกับข้าวไปมอบให้ เพื่อเป็นอาหารเช้าหรือกลางวัน การปฏิบัติก็ทำเช่นเดียว
กันกับการตานขันเข้าคนมีอายุ

4.10 การตานขันเข้าคนชรายากไร้ โดยทั่วไปทุกหมู่บ้านจะมีคนชราที่ยากไร้ปะปนอยู่ด้วย บางคนไม่มีลูกหลานดูแล บางคนก็มีโรคประจำตัวช่วยเหลือตัวเองไม่ได้ ชีวิตความเป็นอยู่มักจะได้รับความเมตตาธรรม กรุณาธรรม เอื้อเฟื้อเจือจุนจากคนในสังคมรอบข้าง การตานขันเข้าเป็นกิจกรรมหนึ่งที่ชาวพุทธล้านนาปฏิบัติติดต่อกันมาช้านาน เมื่อถึงเทศกาลต่าง ๆ หรือถึงวันดี เดือนดี หรือโอกาสดีก็จะนำข้าวปลาอาหารไปมอบให้ หรือบางครั้งก็ปรุงอาหารพิเศษ ๆ ไปมอบให้ ถือเป็นการอนุเคราะห์คนชรายากไร้ด้วยการตานขันเข้า เพื่อให้ท่านได้รับประทานอาหารดี ๆ กับข้าวดี ๆ บ้าง

5. วิธีดำเนินการ

การตานขันเข้าที่นิยมทำพร้อมกันมาก ๆ คือตานขันเข้าถึงคนตายในวันเพ็ญ เดือนสิบสอง ก่อนวันเพ็ญ 1 วัน คือ วันขึ้น 14 ค่ำ เรียกกันว่า “วันดา” คือวันที่เตรียมข้าวปลาอาหารจะนำไปถวายพระภิกษุสงฆ์ เพื่ออุทิศให้คนตายในวันรุ่งขึ้น สิ่งที่เตรียมส่วนมากก็จะเป็นข้าวปลาอาหารและดอกไม้ธูปเทียน จัดไว้เป็นสำรับ (เป็นขัน ๆ) ในสำรับนั้นจะประกอบไปด้วยข้าวสุกใส่ถุงหรือห่อ อาหารหวานคาว ผลไม้ อาหารที่นิยมทำเพื่อคนตายก็คือ อาหารที่คนตายชอบรับประทานขณะมีชีวิตอยู่ หากคนตายชอบอาหารชนิดใด ก็จะทำอาหารชนิดนั้น บรรจุลงในสำรับขันเข้าที่จะนำไปถวายพระภิกษุ สิ่งที่ขาดไม่ได้ก็คือ น้ำหยาด เจ้าภาพต้องนำไปเอง เพื่อให้พระภิกษุผู้ให้พรกรวดน้ำขณะให้พร แต่ปัจจุบันการกรวดน้ำเจ้าภาพผู้ถวายจะเป็นผู้กรวดเอง เมื่อพระภิกษุเริ่มให้พรด้วยคำภาษาบาลี ขึ้นต้นว่า ยถาวารี ก็จะเริ่มกรวดน้ำพร้อมกันนั้นก็จะส่งกระแสจิตระลึกนึกถึงบุคคลที่เราอุทิศกุศลให้จนพระภิกษุว่า ยถาวารี จบ

6. ประโยชน์จากการตานขันเข้า

การตานขันเข้าเป็นกิจกรรมที่มีประโยชน์มากมาย พอสรุปไว้เป็นข้อ ๆ ดังนี้
6.1 ได้ปลูกฝังคุณธรรมให้คนมีความกตัญญูกตเวที
6.2 เป็นการสร้างความภูมิใจ ความสุขใจให้แก่ตนเอง
6.3 เป็นการสืบทอดอนุรักษ์ประเพณีวัฒนธรรมของคนล้านนา
6.4 เป็นการส่งเสริมสนับสนุนพระภิกษุสงฆ์ให้รักษาพระพุทธศาสนา
6.5 คนอาวุโส คนเฒ่า คนแก่ ได้รับการอนุเคราะห์ดูแล
6.6 มีความหวังว่าตายไปแล้วจะไม่อดอยาก

7. บทสรุป

การถวายทาน เป็นหลักการสำคัญอย่างหนึ่งในพระพุทธศาสนา วัตถุประสงค์สำคัญของการทานก็คือ เพื่อสละความเห็นแก่ตัว เพื่อขจัดความตระหนี่ถี่เหนียว เพื่อแบ่งปันความสุขให้แก่เพื่อนมนุษย์ด้วยกัน การตานขันเข้า ถือว่าเป็นประเพณี และวัฒนธรรมที่มีรากฐานมาจากหลักธรรมในพระ
พุทธศาสนา การตานขันเข้าแม้เจ้าภาพจะมีวัตถุประสงค์ตานถึงใครก็ตาม แต่ผู้ที่ได้ประโยชน์ในปัจจุบัน ก็คือพระภิกษุสงฆ์ ผู้อาวุโส คนเฒ่าคนแก่ ผู้ได้รับสำรับอาหารไปฉันไปรับประทาน เป็นอาหารปัจจัยบำรุงเลี้ยงชีวิตให้ดำรงอยู่ในโลกอย่างมีความสุข
ประเพณีตานขันเข้า เป็นวัฒนธรรมที่ดีงามของคนล้านนา ควรจะช่วยกันทะนุบำรุงรักษาให้เป็นมรดกทางวัฒนธรรมของล้านนาต่อไป

……………………………………………………………..

ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 8 (พฤษภาคม-มิถุนายน)
ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

————————————-

1.  ชื่อ   ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน

ประเพณีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน  เป็นการเซ่นไหว้หรือบวงสรวงดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองหรือเจ้าฟ้า  ซึ่งชาวเชียงตุงเชื่อว่าดวงวิญญาณอันศักดิ์สิทธิ์ของเจ้าฟ้ายังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่

2.  ระยะเวลา

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านของชาวเชียงตุงจะจัดในช่วงเดือน  8  (ประมาณเดือน  พฤษภาคม  – มิถุนายน)  ของแต่ละปี  โดยจะเลือกเอาเดือน  8   ข้างแรม    (เดือน   8   ล่อง)    ตรงกับวันกาดเต่าหรือวันกาดดี  ซึ่งจะประกอบพิธีเลี้ยง  1  วัน

2.   ผู้ที่มีบทบาทในพิธี

ผู้ที่มีบทบาทในประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านประกอบด้วย

1.  พ่อเมือง  หมื่นก๋ำ   พ่อปูก  และนายแจน   ทั้ง  4  นี้เป็นผู้ที่ได้รับการแต่งตั้งให้เป็นผู้ดูแลรับผิดชอบในการประกอบพิธีกรรมเลี้ยงเมืองโดยเฉพาะ  แต่ละคนมีหน้าที่หลักดังนี้     พ่อเมืองเป็นผู้ทำพิธีเซ่นสรวง    หมื่นก๋ำเป็นผู้จัดหาควาย     พ่อปูกเป็นผู้ฆ่าควาย    และนายแจนเป็นผู้จัดพิธี

2.  ประชาชนชาวเมืองเชียงตุง    แต่ก่อนชาวเชียงตุงทุกบ้านทุกครัวเรือนจะมีส่วนร่วมในการเลี้ยงเมือง เลี้ยงบ้าน    โดยจะมีการเก็บเงินทุกครอบครัวเพื่อนำมาเป็นค่าใช้จ่ายในการประกอบพิธีแล้วจะต้องส่งสมาชิกคนใดคนหนึ่งในบ้านเข้าร่วมพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านด้วย     ถ้าหากใครอยู่ใกล้จุดเลี้ยงเมืองจุดใด   ก็จะไปร่วมพิธีที่นั่น

4.  ที่มาของประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านมาจากความเชื่อที่สืบต่อกันว่า  แต่ละเมืองจะมีวิญญาณศักดิ์สิทธิ์ของอดีตเจ้าผู้ปกครองรักษาอยู่  ถ้าบ้านใดเมืองใดจัดให้มีการทำพลีกรรมดวงวิญญาณให้ถูกต้องและเป็นประจำทุกปี จะทำให้บ้านเมืองสงบสุข

เมืองเชียงตุงเป็นเมืองที่เก่าแก่มีประวัติศาสตร์ที่ยาวนานมีเจ้าผู้ปกครองประมาณ  41 พระองค์ ครั้นเมื่อล่วงลับดับขันธ์ไปแล้วชาวเชียงตุงเชื่อว่า    ดวงวิญญาณของเจ้าผู้ปกครองเหล่านั้นยังปกปักรักษาเมืองเชียงตุงอยู่   จึงทำให้ชาวเชียงตุงมีความเคารพศรัทธา     เมื่อถึงกำหนดเวลาก็จะประกอบพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเพื่อบวงสรวง      ดวงวิญญาณเจ้าผู้ครองนครเหล่านั้น

5.  ความสำคัญของประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเป็นสิ่งที่ชาวเชียงตุงได้ยึดถือปฏิบัติสืบกันมาช้านานทำให้เกิดความสบายใจผ่อนคลายความวิตกกังวลต่าง  ๆ  อีกทั้งยังเป็นการสร้างสรรค์ความรักความสามัคคีให้เกิดขึ้นในกลุ่มชาวเชียงตุง  นอกจากนั้นยังทำให้ชาวเชียงตุงได้ศึกษาเรียนรู้ประวัติศาสตร์บ้านเมืองของตนเอง  ทำให้เกิดความรักความหวงแหนแผ่นดินเกิด   ดังนั้นประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านจึงมีความสำคัญต่อชาวเชียงตุงเป็นอย่างยิ่ง

6.  เครื่องประกอบพิธี

ในการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านจะประกอบด้วยเครื่องบูชาต่าง ๆ  เช่น   เนื้อหมัก  (เนื้ออุบ)   ยำเนื้อ (เนื้อส้า)    ปลาทอด  (ปลาจืน)   ไข่เค็ม (ไข่เเช่เกลือ)   ผักซ่อมทอด   ข้าวแคบ   ลูกหมากรากไม้   ดอกไม้   เทียน   เป็นต้น

7.  ขั้นตอนการประกอบพิธี

เมื่อใกล้จะถึงวันประกอบพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน ผู้ประกอบพิธีที่เจ้าฟ้าผู้ครองนครเชียงตุงตั้งไว้ 4  คน  คือ   พ่อเมือง  หมื่นก๋ำ   พ่อปูก  และนายแจน   ทั้ง  4  นี้จะทำหน้าที่ต่าง ๆ ในพิธีเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้าน    กล่าวคือจะพิจารณาดูว่า  ถ้าปีไหนเป็นปีเล็ก (ปีที่มีเดือน  9  หนเดียว)  จะเอาหมูมาประกอบพิธีบวงสรวง     แต่ถ้าปีไหนเป็นปีใหญ่ (ปีที่มีเดือน  9  สองหน)  จะเอาควายมาประกอบพิธีบวงสรวง     สมัยแต่ก่อนนั้นจะเลี้ยงด้วยควายดำ      ส่วนควายปอน   (ควายสีขาว)   จะไม่เอามาเลี้ยง     เมื่อรู้ว่าจะเอาสัตว์ชนิดใดมาเลี้ยงแล้วก็จะออกตามหาสัตว์ชนิดนั้น      แต่ถ้าเอาควายมาทำพิธีบวงสรวงก็จะมีพิธีซับซ้อนมากขึ้น  เพราะจะต้องเลือกเอาควายที่ถูกลักษณะเท่านั้นมาบวงสรวงได้   โดยจะเป็นหน้าที่ของหมื่นก๋ำที่จะต้องจัดหาควายมาเลี้ยง     ซึ่งควายที่จะใช้บวงสรวงนั้น จะใช้ควายสีดำที่มีหนังและมีขนสีขาวพาดใต้ลำคอคล้ายสร้อยคล้องคอ  เรียกว่า   ออม รอบใต้ลำคอ 1  อัน  เรียกว่า  ควายออมเดียว แต่ถ้าเป็นควายที่มี  2  ออม  ก็จะไม่เอามาบวงสรวง    สมัยก่อนนั้นถ้าใครมีควายสีดำที่มีลักษณะออมเดียวและมีลักษณะแข็งแรง  ก็เกรงว่า  จะถูกเอาไปบวงสรวงก็จะแอบเอาควายไปซ่อนในป่าแล้วจะแอบเอาฟางและน้ำไปให้ควายกิน    ส่วนหมื่นก๋ำก็จะออกตามหาควาย   ถึงแม้จะซ่อนควายไว้อย่างดีก็ตาม   แต่ถ้าผีเจ้าเมืองต้องการจะกินควายตัวนั้นก็จะทำให้สามารถตามหาจนพบ    เรียกว่า    ผีบั๊กไว้ เมื่อพบควายแล้ว  เจ้าของควายจะบอกว่าไม่ขาย   ก็ไม่ได้  จำเป็นต้องขายเพื่อให้เอาควายไปทำพิธีบวงสรวงเมือง

ในกรณีที่ไม่สามารถหาควายที่มีออมเดียวมาบวงสรวงเมืองได้     ก็จะหาควายที่มีลักษณะทั่วไปคือจะมี  2  ออมหรือไม่มีออมก็ได้     แต่ต้องทำพิธีเสี่ยงทายเอา     โดยพ่อเมืองซึ่งเป็นผู้ที่จะทำพิธีเซ่นสรวงพร้อมด้วยหมื่นก๋ำซึ่งเป็นผู้จัดหาควาย     พ่อปูกซึ่งเป็นผู้ที่จะฆ่าควาย   และนายแจน  ผู้ประกอบพิธี   ทั้ง  4  คนนี้จะนุ่งขาวห่มขาว  (นุ่งเสื้อเผือกผ้าขาว)   พันศีรษะด้วยผ้าขาวแล้วนำดอกไม้  เทียนเงิน  เทียนคำ   12  คู่ไปไหว้เทวดาเมืองเสียก่อนพร้อมกับบอกกล่าวให้รู้ว่า  พวกตนได้แสวงหาควายที่มีออมเดียวแล้วไม่พบ     ถ้าหากเจ้าเมืองอยากจะกินควายตัวใด  ก็ขอให้ควายตัวนั้นมากินฟางที่จัดเตรียมไว้       จากนั้นก็เอาดอกไม้เทียนใส่พาน(ขัน)เดินตามหาควายพร้อมกับนำฟางใส่ไม้คานแบกไปหาควายที่กำลังกินหญ้าอยู่  เมื่อไปถึงแล้ว   ถ้าควายตัวไหนที่ผีเจ้าเมืองอยากกิน  ก็จะแสดงอาการหวาดกลัว  โดยจะวิ่งหนีแล้ววิ่งกลับมากินฟางอีก ทำอย่างนี้ซ้ำกันหลาย ๆ ครั้ง  จากนั้นผู้ประกอบพิธีทั้ง  4  คนก็จะพากันจับควายแล้วเอาเชือกมัดไว้แล้วจูงมาหาเจ้าของควายว่า  เป็นของใคร  เมื่อรู้ว่าใครเป็นเจ้าของแล้ว   ผู้ที่เป็นเจ้าของควายจำเป็นต้องขายให้  จากนั้นก็จะสานเฉลว  (เชียงตุงและเชียงใหม่ เรียกว่า ตาเเหลว ซึ่งสานด้วยไม้ไผ่)  มัดติดไว้กับหน้าผากควาย  เพื่อเป็นเครื่องหมายว่าเจ้าเมืองต้องการควายตัวนี้

เมื่อได้ควายตามลักษณะแล้ว   พ่อปูกจะเป็นผู้ฆ่าควายเอาไปบวงสรวง  แต่ก่อนนั้นจัดพิธีบวงสรวงที่หนองจันทร์   สิบสามหลัก  ดอยเปรต (เผต)  ซึ่งพ่อเมือง  หมื่นก๋ำ  พ่อปูก  นายแจน  ทั้ง  4  นี้จะพากันไปทำถนนและเปิดประตูให้   ซึ่งในสมัยที่ยังมีเจ้าฟ้าอยู่   เจ้าฟ้าก็จะไปร่วมทำพิธีด้วย    ส่วนการบวงสรวงนั้นจะมีการฆ่าควายแล้วปรุงรสด้วยแกงเนื้อ (แกงอ่อม)  และลาบ   โดยจะไม่มีการชิมรสล่วงหน้าก่อนการทำพิธีบวงสรวง     พอปรุงรสเสร็จแล้วก็จะตักใส่จานและถ้วยที่เตรียมไว้สำหรับการบวงสรวงเมือง จากนั้นจะตักน้ำแกงเนื้อใส่กระบอกไม้ไผ่  เพื่อที่จะนำไปเป็นน้ำเชื้อแกงเนื้อบวงสรวงเมืองในสถานที่อื่น ๆ ต่อไป

พอถึงเวลาบวงสรวงเมือง   พ่อเมืองก็จะเรียกชาวบ้านมาชุมนุมกันแล้วก็ทำพิธีบวงสรวง   โดยมีพ่อเมือง   หมื่นก๋ำ   นายแจน  และพ่อปูกเป็นผู้ประกอบพิธี (โยง)       คำโอกาสที่กล่าวบวงสรวงเจ้าเมืองนั้น   จะกล่าวถึงเจ้าพ่อผายู   เจ้าเจ็ดพันตู   เจ้าค้าง   เจ้าหนองต่าง    นางเอ้ย      เจ้าที่     นางอี่     เจ้าแดง    และเจ้าเมืองต่าง ๆ    เมื่อบวงสรวงเมืองเสร็จแล้ว      ก็จะทำเสาเจนเมืองให้ชาวเมืองช่วยกันลากไปมาตั้งไว้แล้วขอน้ำฟ้าสายฝนให้ตกลงมา เพราะเป็นช่วงที่ใกล้จะทำนา โดยเสาเจนเมืองนี้จะห่อและพันด้วยเชือกขาวและแดง มีดอกไม้เทียน 4 คู่ เป็นเครื่องบูชา  นอกจากนั้นยังมีการฝังหลักช้างและหลักม้าไว้ที่ข้างหอประกอบพิธีด้วย   จากนั้นก็จะรับประทานอาหารร่วมกัน

เมื่อทำพิธีที่หนองจันทร์   สิบสามหลัก   ดอยเผตเสร็จแล้วก็จะย้ายมาทำพิธีที่บ้านดงน้อย   ดงขุน  ดงก๋ำ  ซึ่งจะมีชาวบ้านอีกกลุ่มหนึ่งเตรียมหม้อข้าวหม้อแกงรออยู่ที่นั่น   หมื่นก๋ำก็จะนำน้ำเชื้อแกงเนื้อ (แกงอ่อม) ที่ใส่กระบอกไม้ไผ่มานั้นเทใส่หม้อแล้วทำการแกงเนื้อทำพิธีบวงสรวงเมืองในสถานที่นั้นอีก โดยนำเนื้อควายที่จัดแบ่งไว้มาทำพิธีบวงสรวง     แล้วก็ตักน้ำเชื้อแกงเนื้อใส่กระบอกไม้ไผ่อีกเหมือนเดิม     นำไปทำพิธีบวงสรวงที่ดงป่าตาล   หนองหอย   หนองเจ้าฟ้าน้อย  และหนองหอยสามต่อไป

ในการบวงสรวงเมืองของชาวเชียงตุงจะมีประเพณีการอ่านมาตกินปางประกอบด้วย ซึ่งเป็นการขับขานชนิดหนึ่ง    โดยจะมีผู้เข้าร่วมการอ่านมาตจำนวน  4 – 5  คน      แต่ในกรณีที่มีคนที่สามารถอ่านได้หลายคนก็สามารถนั่งอ่านร่วมกันได้  บางคนก็สามารถท่องจำได้   บางคนก็อ่านตามพับไทเขินที่บันทึกไว้

ในการบวงสรวงเมืองที่หนองจันทร์จะมีการสานไม้ไผ่ซึ่งมีขนาดพอประมาณ  เรียกว่า  แตะ จำนวน   12  อัน  จะใส่เครื่องบูชาประกอบด้วยใบพลู ใบหมากเกี๋ยง  เทียน  และดอกไม้ แล้วจะใส่เฉลว (ตาแหลว)  4  อัน  4  มุม   พร้อมกับทำค้างสำหรับวางแตะเครื่องบูชาแล้วจะมีเฉลวขนาดใหญ่ (ตาแหลวหลวง)   จำนวน  12  อัน  ปักเรียงรายกัน  มีกระทงจำนวน  4  อัน ซึ่งทำจากใบตองกล้วยขนาดเล็กบรรจุสิ่งของต่าง ๆ  เช่น  ข้าว   เนื้อสัตว์   ขนมข้าวปอง  และผลไม้  แล้วก็วางเรียงรายกัน     นอกจากนั้นก็จะมีสำรับอาหาร  2   สำรับใส่ข้าวและลาบสำหรับบวงสรวงเมือง

ผู้ที่ทำหน้าที่โยงหรือบวงสรวงเมืองคือ   พ่อเมือง   หมื่นก๋ำ     พ่อปูก  และ นายแจน   ทั้ง  4  คนนี้จะนุ่งขาวห่มขาว  คาดศีรษะด้วยผ้าขาว  จะจุดเทียนถือดอกไม้บูชาแล้วก็อ่านมาตกินปาง  (การขับขานที่ใช้สำหรับพิธีบวงสรวง)     เมื่ออ่านมาตกินปางจบก็จะมีการเสี่ยงทายว่า    ผีเจ้าเมืองมารับสิ่งของที่จัดบวงสรวงไว้หรือไม่     โดยจะเสี่ยงหยิบเมล็ดข้าวเปลือกที่เตรียมไว้  ถ้าได้จำนวนคู่ซึ่งเรียกว่า    คู่หาบคู่บุง ก็แสดงว่าผีเจ้าเมืองได้รับรู้และมารับเครื่องบูชาที่จัดบวงสรวงแล้ว     แต่ถ้าได้จำนวนคี่แสดงว่า   เจ้าเมืองยังไม่รับรู้และยังไม่มารับสิ่งของนั้น ๆ    ก็จะต้องอ่านมาตกินปางต่อไปอีก  2-3  แถวแล้วก็เสี่ยงทายอีก   จนกว่าจะได้เมล็ดข้าวเปลือกเป็นจำนวนคู่    เมื่อเสี่ยงทายจนรู้ว่าผีเจ้าเมืองได้รับรู้และรับเอาเครื่องบูชาที่จัดบวงสรวงไว้แล้ว     ผู้คนทั้งหมดไม่ว่าจะเป็นผู้ประกอบพิธีและผู้เข้าร่วมพิธีจะพากันกล่าวสำเนียงว่า   อย่าเอ้ยเฮ้ย   จำนวน  3  ครั้ง   จากนั้นก็จะพากันรับประทานอาหารร่วมกันเป็นเสร็จพิธี

8.  การปรับเปลี่ยนประเพณี

ประเพณีการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านของชาวนครเชียงตุงยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงด้านเครื่องบูชา  ขั้นตอนการประกอบพิธีที่ชัดเจน       แต่มีการเปลี่ยนแปลงด้านผู้ประกอบพิธี     อันเนื่องมาจากการเปลี่ยนแปลงการปกครอง  ในอดีตจะมีเจ้าฟ้ามาเป็นประธานในการเลี้ยงเมืองเลี้ยงบ้านเป็นประจำ  แต่ปัจจุบันไม่มีเจ้าฟ้า จึงเชิญผู้ดูแลด้านการปกครองในเชียงตุง ซึ่งเป็นคนของรัฐบาลพม่ามาเป็นประธานประกอบพิธีแทน

เล่าโดย เจ้ากุลวงศ์  ณ เชียงใหม่

————————————————————–
ข้าพเจ้าได้อ่านพบเรื่อง ประเพณีสืบชะตา เห็นว่าจะเป็นประโยชน์แก่พวกเราอยู่บ้าง จึงได้เอามาเล่าสู่กันฟัง ประเพณีนี้มีมาแต่โบราณกาล ทั้งนี้มีวัตถุประสงค์เพื่อต่ออายุ เพื่อให้เป็นสิริมงคล เพื่อให้เกิดโชคลาภ เกิดความสุขความเจริญมั่นคง ของผู้ที่กำลังตกทุกข์ได้ยากลำบากใจ ไม่มีสิ่งใดจะยึดเหนี่ยวพึ่งพาอาศัยทางใจได้ จึงได้ทำการสืบชะตา เพื่อให้เกิดความสุขทางใจ ทางจิตสำนึก ให้จิตใจบริสุทธิ์สดใส ไม่ต้องคิดกังวลไปในทางอกุศลต่าง ๆ ความเชื่อในการสืบชะตานี้กล่าวกันว่า พระสารีบุตร ซึ่งเป็นสาวกของพระพุทธเจ้า ในครั้งนั้น ยังมีสามเณรองค์หนึ่ง ชื่อ ดิสสะ อายุ 7 ปี ได้มาบวชเรียนกับท่าน อยู่วันหนึ่งท่านได้สังเกต สามเณรองค์นี้ จะมีอายุได้ อีก 7 วัน เท่านั้นก็จะถึงแก่มรณภาพ ตามตำราหมอดู และตำราการดูลักษณะตามร่างกาย ท่านจึงเรียกสามเณรองค์นั้นเข้ามาพบ และได้บอกความจริงให้ทราบว่า ตามตำราหมอดูและการดูลักษณะของเธอนั้น เธอจะมีอายุได้อีก 7 วัน เท่านั้น จึงขอให้เธอกลับบ้านไปบอกให้ญาติทราบเสีย สามเณรเมื่อทราบดังนั้น จึงมีความเศร้าโศกเสียใจเป็นอย่างมาก จึงได้ร้องไห้และเดินทางกลับบ้าน เพื่อจะไปให้ญาติพี่น้อง พ่อ แม่ทราบ เมื่อถึงบ้านก็ได้เล่าเรื่องดังกล่าวให้บิดา มารดา และญาติ พี่ น้อง ฟัง แต่ครั้นอยู่มาได้ครบ 7 วัน สามเณรก็หาได้ตายไม่ พระสารีบุตรได้ทรงทราบ จึงจวนจะทำการเผาตำราทิ้งอยู่แล้ว สามเณรองค์นั้นได้เล่าให้ท่านฟังว่าในขณะเดินทางกลับบ้านไปตามถนน ซึ่งมีลำธารเล็ก ๆ อยู่ข้างถนนได้พบปลาเล็ก ๆ อยู่จำนวนมาก ที่จะต้องตายเพราะจะต้องขาดน้ำ ซึ่งกำลังจะแห้งขอดลง สามเณรจึงได้เอาบาตรที่มีอยู่ตักเอาปลาเหล่านั้นจำนวนมาก ไปปล่อยลงในลำห้วยใหญ่ข้างหน้า ครั้นปล่อยปลาไปหมดแล้วก็ได้รีบเดินทางกลับบ้าน ก็ไปพบเก้งซึ่งถูกบ่วงแร้วของนายพรานที่ดักไว้ จึงได้ทำการปล่อยเก้งตัวนั้นอีก จนถึงบ้านก็ได้เล่าเรื่องที่เกิดขึ้นตลอดจนคำทำนาย ของพระอาจารย์ สารีบุตร ให้บิดา มารดา ญาติพี่น้องฟังซึ่งทุกคนได้โศกเศร้าเสียใจมาก ต่างรอจนครบ 7 วัน สามเณรองค์นั้นก็หาได้ถึงแก่ความตายไม่ จึงเดินทางกลับวัดเพื่อไปเฝ้าพระสารีบุตร และรายงานเรื่องต่าง ๆ ให้ท่านทราบเรื่องดังกล่าวจึงเล่าต่อกันมา ทำให้ประชาชนได้รับทราบ และเอาเป็นอุทาหรณ์ต่อ ๆ กันมาว่า การโปรดสัตว์ต่าง ๆ ที่ใกล้จะตายให้พ้นจากความตาย จะทำให้ผู้นั้นอายุยืนยาวได้ เมื่อได้ทราบเรื่องราวต่าง ๆ ที่สามเณรได้เล่าให้ตาย ให้พ้นจากความตาย จะทำให้ผู้นั้นอายุยืนได้ เมื่อทราบเรื่องราวต่าง ๆ ที่สามเณรได้เล่าให้ฟังจึงทรงเห็นว่า  เป็นบุญกรรมอย่างใหญ่หลวง ที่ทำให้พ้นจากความตาย จากตำนานของชาวเมืองเหนือของเรา เราจึงนิยมชมชอบการสืบชะตาจนถึงวันนี้ การสืบชะตาจึงควรทำเมื่อถึงทำบุญวันเกิด วันได้ยศถาบรรดาศักดิ์ วันขึ้นบ้านใหม่หรือเมื่อไปอยู่ที่ไหนเกิดเจ็บไข้ได้ป่วย ไม่สบายหรือเกิดเรื่องอกุศลใด ๆ เกิดขึ้น ก็มักจะทำการสืบชะตา การสืบชะตามักจะทำกันในห้องโถงกว้าง ๆ เพราะจำเป็นจะต้องใช้เนื้อที่กว้าง ทั้งนี้ เพราะการสืบชะตาต้องมีเครื่องประกอบพิธีมากมาย มีอุปกรณ์หลายอย่างเช่น กระบอกน้ำ 108 หรือบางครั้งใช้เท่าอายุ ไม้ค้ำ 3 ต้น ช่อตุงเล็ก 108 ฝ้าย ค่าคิง เท่าตัวผู้สืบชะตา กล้ามะพร้าว 1 ต้น, กล้วยดิบ 1 เครือ, เสื่อ 1 ผืน, หมอน 1 ใบ หม้อใหม่ 2 ใบ (หม้อเงิน, หม้อทอง), กระบอกทราย 108 หรือบางครั้งเท่าอายุ, บันใดชะตา 1 อัน, ลวดเงิน 8 เส้น, ลวดทอง 4 เส้น บางครั้งเท่าอายุ, หมากพลูผูกกับเส้นด้าย, ธงยาวเท่าตัว 1 ผืน, ด้ายสายสิญจน์ผูกสืบชะตา 1 กลุ่ม, บาตรน้ำมนต์, ลูกปลาสำหรับปล่อยเท่าอายุ, นกหรือหอย, พานบายศรี 1 สำรับ ในวันทำพิธีนิมนต์พระสงฆ์ 9 รูป หรือมากกว่านั้นมาพร้อมกัน แล้วเจ้าภาพจุดเทียนบูชาพระรัตนตรัย จัดให้มีเทศน์ 1 กัณฑ์ ผู้สืบชะตาต้องจุดเทียนน้ำมนต์ การเทศน์นั้นจะเทศน์สาราการิ, คัมภีร์สิริโลกวุฒิ เป็นต้นหลังเทศน์จบ มีการผูกมือผู้สืบชะตา พระสงฆ์จะพรมน้ำมนต์พระพุทธมนต์ เจ้าภาพถวายเครื่องไทยทาน แก่พระสงฆ์เป็นเสร็จพิธี

จะเห็นได้ว่า พิธีสืบชะตานี้ จะทำโดยละเอียดมากตลอดจนเครื่องสังเวยต่าง ๆ จึงต้องใช้สถานที่กว้าง ๆ เช่น เดิ๋น ศาลา วิหารวัด ที่โล่ง ๆ เพราะนอกจากเครื่องสังเวยต่าง ๆ ดังกล่าวแล้ว ยังจะมีพี่น้องมาร่วมพิธีจำนวนมาก บางแห่งต้องนิมนต์พระมาฉันเพลด้วย บรรดาแขกก็จะรับประทานอาหารร่วมกัน นับได้ว่า เป็นการทำบุญใหญ่ครั้งหนึ่ง ปัจจุบันข้าพเจ้าได้โอกาสไปดูสถานที่สืบชะตาถาวรที่วัดท่าสะต๋อย ตำบลท่าศาลา อำเภอเมือง จังหวัดเชียงใหม่ เห็นว่าเป็นการสะดวกต่อผู้ที่มาทำบุญสืบชะตามาก เพียงแต่ท่านมีประสงค์จะสืบชะตา ท่านก็ติดต่อกับเจ้าอาวาสวัด ท่านจะได้แนะนำเพิ่มเติมอีกหลายอย่าง เพื่อการสะดวกในการทำพิธี ตลอดจนเครื่องใช้ต่าง ๆ จนถึงเครื่องไทยทานพระสงฆ์ หากเสร็จพิธีการต่าง ๆ เรียบร้อยแล้วขอให้ท่านไปปล่อยนก ปล่อยปลาได้ที่วัดไชยมงคล  ซึ่งอยู่คนละฟากตรงข้ามวัดท่าสะต๋อย  โดยท่านต้องข้ามสะพานนวรัฐ  แล้วมุ่งสู่ถนนช้างคลานของลำน้ำปิง ไปเลี้ยวซ้ายที่ข้างวัดศรีดอนไชยไปทางทิศตะวันออก แล้วเข้าสู่ถนนเจริญประเทศไปทางทิศใต้อีกประมาณ 400  เมตร ก็จะถึงประตูวัดไชยมงคลให้ท่านตรงไปจนถึงลำน้ำปิง ท่านจะพบคนขายนก ขายปลา ต่างๆ เช่น นกเขาใหญ่, นกกระจาบ, นกผีด, ส่วนปลาก็จะมี เช่น ปลาหมอ, ปลาดุก, ปลาช่อน, หอย, เต่า มีทั้งปลาไหล ฯลฯ ราคาไม่แพงนัก ท่านซื้อแล้วก็ปล่อยลงน้ำปิง มีบันไดลงไปปล่อยสบายมาก ปลาที่ปล่อยก็ว่ายอยู่แถวนั้น เพราะพระท่านห้ามจับ และมีอาหารปลาจำหน่ายด้วย จึงเล่าย่อ ๆ ให้ฟังตามที่ได้พบเห็นมา

บทนำ
ชาวล้านนามีความผูกพันกับปฏิทินหรือ “ปักขทืน” เป็นอย่างมาก โดยเฉพาะความเชื่อเกี่ยวกับ “วัน” อาจารย์ทวี สว่างปัญญางกูร ได้จัดการนับวันของชาวล้านนาได้ถึง 5 ระบบคือ

1. วันตามแบบพุทธศาสนา
2. วันเมง (เม็ง)
3. วันแบบโหราศาสตร์
4. วันแบบไทหรือหนไท
5. วันตามความเชื่อ

บทความนี้มุ่งจะเสนอเฉพาะระบบที่ 5 คือวันตามความเชื่อ หรือ “วันดีวันเสีย” และในที่นี้ขอใช้คำว่า “วันดีวันเสีย” เพราะเป็นคำที่คุ้นหูมากกว่า “วันดีวันเสีย” เป็นวันที่คนล้านนาเชื่อว่าเป็นวันที่ควรหรือไม่ควรสำหรับทำพิธีกรรมหรือ กิจกรรมต่างๆ เนื้อหาในบทความนี้จะเสนอ “วันดีวันเสีย” ที่ปรากฏในวรรณกรรมล้านนา ทั้งวรรณกรรมลายลักษณ์และวรรณกรรมมุขปาฐะเท่าที่พอจะรวบรวมได้ในเวลาอัน จำกัด ทั้งนี้ไม่นับรวมงานวรรณกรรมที่แต่งเพื่ออธิบายที่มาหรือคำทำนายของวันเหล่า นี้ แต่จะศึกษาจากวรรณกรรมที่สอดแทรกเรื่อง ”วันดีวันเสีย” ไว้เป็นสำคัญ เพื่อจะยืนยันถึงความเชื่อและความศรัทธาของคนล้านนาที่มีต่อวันดังกล่าว การที่กวีหรือผู้ประพันธ์สอดแทรกเรื่อง ”วันดีวันเสีย” ลงในงานวรรณกรรมของตน ย่อมหมายความว่าความเชื่อเรื่องนี้มีคุณค่าและความสำคัญในระดับหนึ่ง
“วัน ดีวันเสีย” เป็นการนับวันตามคติความเชื่อแบบท้องถิ่น การยึดถือเช่นนี้ยังไม่พบที่มาของความคิด หรือวิธีการจัดระบบความคิดได้ชัดเจน แม้จะเป็นเพียงความเชื่อตามคตินิยมก็ตาม แต่ก็ได้รับการยอมรับในหมู่ประชาชนทั่วไปเสมอมา “วันดีวันเสีย” ที่ปรากฏในเอกสารและที่คนล้านนาเชื่อถือมีอยู่มากมายเท่าที่ อาจารย์สนั่น ธรรมธิ ได้รวบรวมไว้มีมากถึง 90 วัน แต่ยังพบว่ามีมากกว่านั้น โดยเชื่อถือแตกต่างกันไปตามแต่ละภูมิภาคในที่นี้ขอเลือกนำเสนอ “วันดีวันเสีย” เพียงบางส่วนดังนี้
วันฟ้าตีแส่ง
วันฟ้าตีแส่ง หรือวันฟ้าตีแส่งเศษ หรือวันฟ้าตีแฉ่ง ความหมายของวันนี้นัยว่าเป็นวันที่ “ฟ้า” (สวรรค์) ตี “แส่ง หรือ แฉ่ง” ซึ่งหมายถึงฉาบขนาดเล็ก อนุมานได้ว่าว่า “ฟ้า” อยู่ในอารมณ์รื่นเริง ชื่นชม ยินดี อีกกระแสหนึ่งเห็นว่าเดิมควรเป็นคำว่า “ฟ้าตี่แสง” อันหมายถึง ฟ้าฉายแสง หรือ เบิกม่านฟ้า มากกว่า เพราะการบันทึกด้วยอักษรธรรมล้านนามักไม่เคร่งครัดเรื่องวรรณยุกต์ นับว่าทั้งสองแนวคิดต่างก็มีเหตุผลน่ารับฟังและสมควรที่จะตรวจสอบความถูก ต้องต่อไป แต่ในบทความนี้ขอใช้ว่า “วันฟ้าตีแส่ง” ไปพลางๆ ก่อน
วันฟ้าตี แส่งเป็นวันที่คนล้านนาบางส่วน เชื่อว่าเป็นวันที่สำคัญกว่าวันอื่นใด หรือเรียกว่า “เป็นวันครบวันทั้งหลาย” ใช้สำหรับดูวันสำหรับทำพิธีมงคลสมรส การสร้างบ้านใหม่ ทำบุญขึ้นบ้านใหม่ เปิดร้านค้า สำนักงาน และโรงทำพิธีทุกชนิด หากคำนวณหาวันฟ้าตีแส่งทำนายว่าดี ก็จะชนะภัยและอัปมงคล ทั้งปวง ในทางกลับกันหากเศษการคำนวณทำนายว่าไม่ดีแล้วก็พึงงดประกอบพิธีมงคลนั้นเสีย
สูตรการคำนวณวันฟ้าตีแส่ง
เอา จุลศักราชปีที่ต้องการคำนวณตั้ง หารด้วย 108 แล้วเอาเศษการหารตั้ง บวกด้วยเกณฑ์เดือน และบวกด้วยติถีวัน ที่ต้องการคำนวณ คูณด้วย 5 ลบด้วย 7 แล้วหารด้วย 9 เศษที่ได้ถือว่าวันนั้นเป็นวันฟ้าตีแส่งเท่านั้น มีคำทำนายดังนี้
เศษ 0, 1, 8 ไม่ดี แม้เป็นพระญาอินทราธิราชขึ้นทรงปราสาทก็จักวินาศฉิบหาย อย่าทำพิธีหรือกิจกรรมใด ถ้าทำไปไม่ถึงปีก็จักตาย หรือฉิบหาย หรือถูกไล่หนี
เศษ 3, 7 ไม่ดี ไฟจักไหม้ หรือจักประสบอุบัติเหตุ เป็นอันตรายแก่ท้าวพระญา (ผู้ใหญ่ในบ้านเมือง) ผีเสื้อบ้าน เสื้อเมือง หรือมิฉะนั้นตนจักตาย หรือจักเสียทรัพย์สิน เสียข้าวของเงินทอง
เศษ 2, 4, 5, 6 ดี จะประสบผลสำเร็จทุกประการ แม้นทุกข์ยากเข็ญใจก็จักได้ดี อยู่ดีมีสุข พรั่งพร้อมด้วยยศ สมบัติ ข้าวของเงินทอง
หากพิจารณาให้ดีตัวเลขที่ใช้ในการคำนวณล้วนแต่มีความหมาย ดังนี้
เลข 108 หมายถึง กำลังธาตุ
เลข 5 หมายถึง เบญจขันธ์ทั้ง 5
เลข 7 หมายถึง จำนวนวาร (วันทั้ง 7 ในรอบสัปดาห์)
เลข 9 หมายถึง นพเคราะห์ทั้ง 9
เชื่อ ว่าวันฟ้าตีแส่งคงเป็นวันที่เคยมีความเชื่อถือกันอย่างเข้มข้น เพราะในวรรณกรรมมีการอธิบายสูตรการคำนวณอย่างละเอียด โดยเฉพาะในคำเรียกขวัญลูกแก้ว ที่มักกล่าวอ้างว่าวันทำพิธีเป็นวันดีกว่าวันทั้งหลาย และผ่านการคำนวณดูวันฟ้าตีแส่งและได้เศษสมดังประสงค์ ขอยกบางสำนวนดังนี้
“ …เป็นวันยามอันหมดปลอด
เป็นยอดเจ้าพระญาวัน
ท่านจิ่งมาตั้งคำประสานขึ้นเป็นบทเป็นบาท
ตั้งศักราชที่ประสงค์ (ตั้งปีจุลศักราชที่ต้องการคำนวณ)
ร้อยแปดจหารเล่า (เอา 108 มาหาร , จ = หาร)
(เศษ)เกณฑ์เดือนติถีวันบวกเข้าเบงนั้นมาคูณ (เบง = เบญจ = ห้า)
สัตตะเอยียบตัวปลายเอามาผายไว้เล่า (เอาเจ็ดลบออก แล้วตราไว้ก่อน)
นวเท่ามาจก็ได้เศษตัวใหญ่ (เอาเก้ามาหาร)
ศุกร์ ผัด พุธ จันทร์ ใช่สามานย์ (ใช้แทนเลข 6,5,4,2 ตามลำดับเป็นเศษที่เชื่อว่าดี)
ก็เป็นวันยามอันประเสริฐ…”
อีกสำนวนหนึ่งว่า
“สรีสวัสสดี ชัยมังคละอันประเสริฐ
วันนี้เป็นวันอันล้ำเลิศมหาอุจจา
เอาศักราชมาตั้งเล่า
เอาร้อยแปดเข้ามาหาร
ปัญจมานคูณใส่ (คูณด้วย 5)
ติถีไล่เป็นขอม (ไล่ติถีตามแบบขอม)
เกณฑ์เดือนรอมเข้าบวก (บวกเพิ่มด้วยเกณฑ์เดือน)
เอาเลขเก้าลวดลงหาร (หารด้วย 9)
เศษเป็นฐานชัยโชค (ดูเศษเป็นสำคัญว่าวันใดเป็นวันดี)
อุตตมโยคใสสรี
เป็นเกินแก้วสวัสสดีแควนยิ่ง…” (บันได)
จะ เห็นได้ว่าการอธิบายวิธีการคำนวณวันฟ้าตีแส่งสำนวนนี้ต่างจากสำนวนแรกคือ เอา 5 คูณก่อนแล้วจึงบวกด้วย ติถีวันและเกณฑ์เดือน อีกทั้งยังไม่เอา 7 มาลบออกจึงทำให้ผลการคำนวณผิดไปจากสูตรที่แท้จริง อาจเป็นไปได้ว่าผู้แต่งไม่ได้ต้องการความถูกต้องเพียงแต่ต้องการแสดงโวหาร เท่านั้น หรือไม่ก็อาจคัดลอกผิดพลาดในชั้นหลัง
ในคำเรียกขวัญลูกแก้ว อีกสำนวนหนึ่งก็กล่าวถึงวันที่ทำพิธีว่า คำนวณได้เศษที่ดีตามคำทำนายคือได้เศษ 5, 4, 6, 2 (ตัวใดตัวหนึ่ง) ดังนี้
“อัชชะในวันนี้นาดูล้ำเลิศ
ดูประเสริฐยิ่งกว่า ปีเดือน วัน ยาม ทังหลาย
ตามกฎหมายว่ามีหลายแห่ง
ฟ้าตีแส่งก็ว่าได้เศษห้าสี่หกสอง
ตามกัมพีร์โหราท่านตรองจองออก…”
ใน “พรขึ้นอยู่เรือนใหม่” ซึ่งอยู่ท้ายคร่าวซอเรื่องบัวระวงศ์ไกรสรก็กล่าวถึงวันขึ้นบ้านใหม่ว่าผ่าน การคำนวณวันฟ้าตีแส่งเรียบร้อยแล้ว ดังความว่า
“เอวํ โหนตุ ดี แลอัชชะในวันนี้
ก็หากเป็นวันดีติถีวิเศษ
สมฤทธิเดชเรืองไร
อันนักปราชญ์ท่านหากทำนวายมาแม่น
ลงฟ้าตีแส่งแลโหรา
บ่มีโศกาเศร้าโศก…”
วันติถีทังห้า
วัน ติถีทังห้า หรือวันติตถีทังห้า หมายถึงวันข้างขึ้นข้างแรมที่โบราณาจารย์กำหนดไว้ว่า วันใดเหมาะหรือไม่เหมาะแก่กิจกรรมใดโดยกำหนดติถีวันต่างๆ ดังกล่าวไว้ว่าประกอบด้วย
1. ขึ้น – แรม 1 ค่ำ, 6 ค่ำ, 11 ค่ำ ตรงกับวันศุกร์ ชื่อว่า นันทาติถี
2. ขึ้น – แรม 2 ค่ำ, 7 ค่ำ, 12 ค่ำ ตรงกับวันพุธ ชื่อว่า ภัททราติถี
3. ขึ้น – แรม 3 ค่ำ, 8 ค่ำ, 13 ค่ำ ตรงกับวันอังคาร ชื่อว่า ไชยยาติถี, ไชยยติถี
4. ขึ้น – แรม 4 ค่ำ, 9 ค่ำ, 14 ค่ำ ตรงกับวันเสาร์ ชื่อว่า ริทธาติถี, ริตตาติถี
5. ขึ้น – แรม 5 ค่ำ,10 ค่ำ, 15 ค่ำ ตรงกับวันพฤหัสบดี ชื่อว่า ปุณณาติถี, ปุณณติถี
ขอแยกอธิบายแต่ละวันโดยละเอียดและยกตัวอย่างวันต่างๆ ที่พบในงานวรรณกรรมล้านนาดังนี้
วันนันทาติถี
ชาว ล้านนาเชื่อว่า วันนี้เหมาะแก่การปลูกสร้างบ้านใหม่ วิหาร ศาลา ขุดสระน้ำ ก่อหรือหล่อพระพุทธรูป ก่อเจดีย์ ปลูกข้าวในนา เดินทางไปค้าขาย ยกยอพระมหาเถรสังฆราชานายก พระสวามี ตั้งอุปราช ราชาภิเษกพระมหากษัตริย์ ทำขวัญ ตัดเย็บเสื้อผ้านุ่ง ทำมุ้ง ตัดช่อและ ทุงไชย
ในคร่าวรับเสด็จพระ เจ้าน้องยา เธอกรมหมื่นพิชิตปรีชากรซึ่งแต่งโดยพระญาพรหมโวหารได้กล่าวว่าวันที่พระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นพิชิตปรีชากร ทรงเดินทางจากกรุงเทพฯ สู่มณฑลพายัพเป็นวันนันทาติถี ดังคร่าวที่ว่า
องค์อนุชา ก็น้อมคำนับ จอมเกศเกล้า ภูบาล
บ่ย่อท้อ แก่ราชการ มาเกณฑ์แต่งคราน ตาหานไพร่ฝ้า
มีจดหมาย อั้บไปชุหน้า ผัดนัดวัน บอกไว้
ขุนนางใน มหาดเล็กใช้ คัดเลือกผู้ คนดี
วันรอดมื้อ นันทาติถี ไชยฤกษ์ดี ฤกษ์ร้ายบ่ต้อง
เสด็จจากตึก พิลึกกึกก้อง ริพลนอง คั่งคับ
ใน หนังสือซอคร่าวร่ำรับเสด็จพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ในตอนที่เสด็จถึงนครเชียงใหม่และบรรดาพระญาติจะจัดให้มีพิธีทูลพระขวัญนั้น ก็เลือกวันนันทาติถีเป็นวันทำพิธีเช่นกัน ดังคร่าวว่า
เจ้าญิงหลาย เจ้าชายรอบล้อม หลายมากเจ้า นารี
จัดดอกไม้ ใส่ขันใบสี มีจอมเทวี ทิพเนตรเจ้า
จัดมาลี รังสีบ่เส้า กาบเมืองเรา ยอดค้อม
บุษบา เจ้าตาพร่ำพร้อม จอมหม่อมห้าม ในวัง
ตบแต่งครับ ประดับบุปผัง หอมคันธัง ชารสใช่หน้อย
หลากหลายสี งามดีอ่อนอ้อย ไหมมีคำ สอดม้วน
วันเม็งหมดใส วันไทปลอดล้วน จับถูกถ้วน นันทา
จิ่งเอาแม่ช้าง ตัวงามหนักหนา จัดซื้อมา ห้าพันบาทใต้
แม่เชียงราย เจ้าองค์ที่ไหว้ ใส่นามา ว่าเพราะ
วันภัททราติถี
ชาว ล้านนาเชื่อว่าวันนี้เหมาะแก่การส่งศุภสาส์นการทูต ส่งตัวเจ้าบ่าวเจ้าสาว ทำพิธี แต่งงาน ล้างหรือทำความสะอาดเครื่องประดับ ย้ายที่อยู่ แกะสลัก เขียนภาพ ตัดไม้มาทำ บ้านเรือน เข้าอยู่บ้านใหม่ อยู่เมืองใหม่ หากตั้งชื่อ ยศ ศักดิ์ หรือตำแหน่งบุคคลจะดีมาก
ในคร่าวรับเสด็จพระเจ้า น้องยาเธอ กรมหมื่นพิชิตปรีชากร กล่าวถึงวันที่พระเจ้า อินทวิชยานนท์จัดให้มีพิธีทูลพระขวัญพระเจ้าน้องยาเธอ กรมหมื่นพิชิตฯ ว่าตรงกับวันภัททราติถี ซึ่งปรากฏว่าตรงกับวันพุธ แรม 2 ค่ำ ตามหลักเกณฑ์การหาวันภัททราติถี ดังคร่าวที่ว่า
เดือนสิบแรม สองค่ำวันพุธ เป็นโยคหม้า วันดี
ในวันนั้น ภัททราติถี เอาวาที เข้าทูลกราบเฝ้า
องค์จอมขุน ครั้นรู้ทูลเหง้า ว่าเป็นวันดี บ่ช้า
ก็หื้อจัดแจง แต่งห้างช้างม้า ครบเครื่องถ้วน เร็วพลัน
จำลองแหย่งช้าง ที่วันทูลขวัญ ปิดทองคำ นีดเน้นแก้วป้อง
กูบพายบน แยงยงแสงอย้อง ดอกใบเครือ เรื่อล้ำ
อีกตอนหนึ่งว่า
ทังอัสสา กุญชาม้าช้าง ตัวเอกอ้าง งางอน
ก็จัดแต่งพร้อม อาทิตย์เทียวจร แตรสู่ทอน แรมสองค่ำได้
เดือนสิบเหนือ คือเดือนแปดใต้ จันทร์เทียวใน ฤกษ์ฟ้า
ยี่สิบสามตัว บ่มัวต่ำช้า เป็นโยคหา วันดี
เม็งวันพุธ ภัททราติถี วันไทมี กดสันชื่อหมั้น
ขันบายศรี โภชน์โภพร้อมหั้น ทังกุญชา มิ่งม้า
ใน คำร่ำโอกาสถวายทานพระวิหารพระธาตุเจ้าเสด็จ อ. เมือง จ. ลำปาง ก็ได้กล่าวถึงวันรื้อพระวิหารเพื่อทำการบูรณะใหม่ว่าเป็นวันภัททราติถี และตรงกับวันพุธ ขึ้น 2 ค่ำตามหลักเกณฑ์การหาวันภัททราติถีเช่นกัน ดังคำร่ำว่า
“กุศลผลมาดลสู่ใกล้
จุลศักราชได้ 1200 ล่วงเลยมา
97 พระวัสสาจดจำไว้ได้
นามว่าปีดับใค้
เดือน 6 ออก 2 ค่ำวันดี
ภัททราติถีวันพุธใสบ่เส้า
มาหันพระวิหารเจ้า
หลังเก่านั้นโซเซ
จิ่งได้พร้อมกันเทลงไว้เป็นห้อง…”
วันไชยยาติถี
ชาว ล้านนาเชื่อว่าวันนี้เหมาะแก่การทำเครื่องมือศาสตราวุธทุกชนิด ประกาศสงคราม เจรจาความเมืองหรือต่อสู้คดีความ เลี้ยงหมู่ทแกล้วพลหาญ เรียนศิลปศาสตร์ต่างๆ ก่อสร้างเมืองใหม่ ทำความสะอาดอาวุธ และทำรั้ว
ในบทเรียกขวัญสำนวนหนึ่งได้กล่าวอ้างว่าวันที่ประกอบพิธีเป็นวันมงคล ตรงกับวันไชยยาติถี ดังนี้
“อชฺชเชยฺยโส อชฺชเชยฺโย อชฺชมงฺคโล มงฺคลสมฺภูโต
มหาไชยยิ่งโยชน์ อุตตมโชคลือเมือง
…………………. ………………
บวรอันยิ่งไชยยาติถี ได้มหาอุจจาลัคนาโชค
กองตรงนวางศ์ส่งตาประเสริฐ ฤกษ์ล้วนถ้วนแม่นวันดี
ไชยยติถีเป็นดีงามวิเศษ
คำเรียกขวัญคู่บ่าวสาวสำนวนหนึ่ง ก็กล่าวอ้างถึงวันไชยยาติถีเช่นกันดังนี้
“อชฺชเชยฺยโส อชฺชเชยฺโย อชฺชมงฺคโล
อัชชะในวันนี้ก็เป็นวันดี
เป็นวันไชยยาติถีอันใสบ่เส้า
เป็นวันมูลมั่งเท้าเลิศลาภา
พิมพาขะนุ่นงิ้วมาได้เจ้าก่ำกาดำ
เจ้าเงาะมาได้แม่รจนาก็เป็นวันนี้เนอเจ้า…”
ในบทซอเรียกขวัญลูกแก้วทำนองดาดเมืองน่านของช่างซอเมืองน่าน ก็กล่าวอ้างถึงวัน ไชยยาติถีเช่นกันความว่า
วันมิ่งมงคลไชยยาติถี วันโกสัมพีตัวเมืองสร้างบ้าน
ว่าเป็นวันดีบ่เส้าบ่ม้าน หมอใหญ่ในบ้านเพิ่นว่าวันมีชัย
เป็นวันพระนาคโปรดสัตว์ทังหลาย เป็นวันเอย็นเงินไหลหลั่งข้อน
เป็นวันช่างซอจะเอาขวัญนาคน้อย
ใน บทซอขึ้นเรือนใหม่ ทำนองเพลงอื่อก็กล่าวถึงวันไชยยาติถี (ไชยติถี) เช่นกัน แต่คงเป็นเพียงการกล่าวอ้างเพื่อความเป็นสิริมงคลเท่านั้น เพราะในบทซอกล่าวว่าวันทำพิธีตรงกับวันขึ้น 12 ค่ำซึ่งมิได้เป็นไปตามเกณฑ์การหาวันไชยยาติถีแต่อย่างใด ดังบทซอว่า
พี่น้องบ้านเราเอาใจเป็นกัน มาผ่อสล่าเป็นฟ้าวเป็นฟั่ง
วันเดือนหกออกสิบสองค่ำ วันนั้นก็เป็นวันดี
เพิ่นทึงจะปกจะแปง วันนั้นเป็นวันไชยยติถี
ซ้ำเป็นวันโชคชัยดี เป็นวันมงคลใสสว่าง
วันริทธาติถี, ริตตาติถี
ชาว ล้านนาเชื่อว่าวันนี้เหมาะแก่การทำเรือกสวน ไร่ นา ปลูกต้นไม้ สร้างถนนหนทาง ทำความสะอาดที่อยู่อาศัย ทำแก้วแหวนมิ่งมงคล ตัดเสื้อผ้า ทำขวัญ ตัดผม ทาน้ำมัน น้ำหอม เข้าเฝ้าเจ้านาย
วันปุณณาติถี
ชาว ล้านนาเชื่อว่า วันนี้เหมาะแก่การนำข้าวใหม่ใส่ยุ้งฉาง ทำถุงหรือกระเป๋าใส่เงิน ไถ่ข้าทาสหญิงชาย หรือนำคนรับใช้เข้ามาอยู่ในบ้าน พระสงฆ์เริ่มเรียนหนังสือ เรียนธรรม บรรพชา อุปสมบทภิกษุสามเณร สร้างเวียงวัง ก่อกำแพง ตั้งชื่อท้าวพระญา เสนาอามาตย์ ข้าราชการ
ในหนังสือซอคร่าวร่ำรับเสด็จพระราชชายาเจ้าดารารัศมี ในตอนที่เสด็จถึงนครสวรรค์ กล่าวว่าตรงกับวันปุณณติถีพอดี ดังคร่าวว่า
ยามเสด็จ ลงจากรถตั้ง นราชน คั่งคับ
มีท่านเสนา อยู่ถ้าคอยรับ คับคั่งแหน้น เรืองไร
ปุณณาทิวะ รุ่งแจ้งแสงใส พระนงวัย ประพาสกาดแก้ว
วันสูญ วันไสย วันปลอด
วัน สูญ วันไสย เป็นวันที่ชาวล้านนาเชื่อว่าไม่ควรประกอบพิธีมงคล หากวิเคราะห์ความหมายของคำว่า “สูญ” หมายถึง ความว่างเปล่า ความหายสิ้นไป หรือความเสียหาย ส่วนคำว่า “ไสย” หมายถึง นอน ถ้าวันนั้นเป็นวันนอนหรือฉุดไม่ขึ้น หรือล้มลงไป ทำอะไรก็คงไม่ดี ทำไม่ขึ้นนั่นเอง ทั้งสองคำก็ล้วนแต่มีความหมายในทางไม่เป็นมงคลทั้งสิ้น
ส่วน “วันปลอด” เป็นวันที่ชาวล้านนาเชื่อว่าเหมาะสำหรับทำการมงคลทุกอย่าง คำว่า“ปลอด”หมายถึง รอด รอดพ้น สะดวก ราบรื่น เช่นในคำว่า ปลอดภัย ปลอดโปร่ง เป็นต้น
หลักฐานที่เก่าที่สุดที่พบว่าชาวล้านนามีความเชื่อ เรื่องวันถูกสูญ และวันปลอด พบในจารึกวัดปราสาท (ชร.3) จารึกเมื่อ พ.ศ. 2039 หรือเมื่อ 508 ปีมาแล้ว เนื้อความในจารึกกล่าวว่า
“โอกาสสาธุ สัปปุรุษ พุทธสาวกสัตไตรสรณ์ บวรอุดม อาคมวิวิธวิจิตร สุจริตอเนก ประเจกนานัปการ โภชาภิภุญชมาน ภุมาภุมนิสสิสยักษ์ รากษสปิศาจกุมภัณฑ์ คนธรรพ์มนุษย์ภุชงค์ พระสงฆ์สุราสุรินทร์ อินทร์พรหมาภิพรหม อุดมนิกายทั้งหลาย จุ่งฟังนิยายทั้งหลาย สายสารสวัสดี ช่วยชูศรีพุทธศาสน์ เดียรดาษด้วยมงคลดังนี้เท่าวันศักราชได้ 858 ตัว ปลายบ่มัวมีคู่ พร้อมด้วยหมู่หรคุณ วันบ่สูญ วันปลอด สุมงคลรอดด้วยดี ในปีรวายสีเสร็จ เดือนสิบเอ็ดออกนึ่งค่ำ พร่ำวันไทดับไส้ เม็งได้ชื่อวันจันทร์แล…”
อย่าง ไรก็ตามจะเห็นได้ว่าออกหนึ่งค่ำ หรือขึ้น 1 ค่ำวันจันทร์ ตามหลักเกณฑ์ของวันสูญ วันปลอด แล้ว ก็ยังคงเป็นวันสูญหาได้เป็นวันปลอดตามที่จารึกอ้างไว้ไม่ นั่นอาจเป็นเพราะผู้จารึกต้องการแสดงโวหาร และกล่าวถึงวันอันเป็นมงคลตาม “ขนบ” เข้าทำนองว่า “ตัดไม้ข่มนาม” มากกว่าที่จะยึดถือเป็นจริงเป็นจัง เมื่อเป็นดังนี้เราก็พอจะอนุมานได้ว่าความเชื่อเรื่อง “วันดีวันเสีย” คงมีการอนุโลมตามความสะดวกและความเหมาะสมมานานแล้ว

วันหัวเรียงหมอน

วันหัวเรียงหมอนคือวันที่เหมาะแก่การทำพิธีมงคลสมรส ซึ่งถึงแม้จะหาฤกษ์อย่างอื่นมาได้แล้ว ก็ตาม แต่ก็มักจะตรวจสอบกับตำราวันหัวเรียงหมอนซ้ำอีกครั้งหนึ่ง วันหัวเรียงหมอนที่พบในล้านนามี 2 ตำราที่แตกต่างกัน ดังนี้คือ

ตำราที่ 1 วันหัวเรียงหมอนตรงกับ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ ขึ้น 2, 7, 10, 11, 12, 13 ค่ำ และ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ แรม 4, 7, 10, 13, 14 ค่ำ

ตำราที่ 2 วันหัวเรียงหมอนตรงกับ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ ขึ้น 3, 4, 5, 6, 10, 13,15 ค่ำ และ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ แรม 3, 5, 9, 11, 12 ค่ำ
นอกจากนี้ยังพบว่าทางภาคกลางก็มีคติความเชื่อเรื่องวันหัวเรียงหมอนเช่นเดียวกันแต่ก็มีเกณฑ์ต่างออกไปดังนี้
ตำราภาคกลาง วันหัวเรียงหมอนตรงกับ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ ขึ้น 7,10,13 ค่ำ และ
เดือนใดก็ตามที่ตรงกับ แรม 4, 8, 10, 14 ค่ำ

วันหัวเรียงหมอน เป็นวันที่ใช้ดูวันสำหรับประกอบพิธีแต่งงาน ในวรรณกรรมล้านนาที่กล่าวถึงวันนี้มากที่สุดก็คือ คำเรียกขวัญคู่บ่าวสาว (เจ้าบ่าวเจ้าสาว) ขอยกตัวอย่างบางส่วนดังนี้
“…เป็นวันมังคละดีแท้เล้าเลิศเนืองนอง
เจ้าสรรพสิทธิหน่อท้าวมาได้นางเทพไกสร
ได้เสวยนครบุรีใหญ่กว้าง
เป็นสิริมงคลสล้างเลิศนองเนือง
นักปราชญ์เจ้ากล่าวว่าเป็นวันหัวเรียงหมอนแม่นหมั้น
สองเจ้าเจื่องชั้นได้สมรสเป็นคู่หนอผัวเมีย…”
นอก เหนือจากวันตามความเชื่อที่ยกมาดังกล่าวยังมีวันตามความเชื่ออื่นๆ อีกมากที่ปรากฏในงานวรรณกรรมล้านนา เช่น วันเก้ากอง ซึ่งชาวล้านนาจะไม่ฌาปนกิจศพในวันดังกล่าวเป็นอันขาด ด้วยเชื่อว่าจะทำให้คนในครอบครัวของผู้ตายหรือคนในชุมชนนั้นเสียชีวิตตาม เป็นจำนวนมาก วันเก้ากองโดยทั่วไปมักนับโดยอิงอาศัยวันหนไทเป็นหลัก แต่ในวรรณกรรมบางเรื่อง ตลอดจนความเชื่อของชาวล้านนาบางส่วนเชื่อว่าวันเก้ากองตรงกับวันแรม 9 ค่ำ ซึ่งสอดคล้องกับงานวรรณกรรมล้านนาเรื่อง เวสสันตรชาดก ฉบับไผ่แจ้เรียวแดง กัณฑ์ชูชก ในตอนที่บรรดาเมียพราหมณ์รุมด่านางอมิตดา เพราะไม่พอใจที่ถูกสามีของพวกตนต่อว่าที่ปรนบัติสามีสู้นางอมิตดาไม่ได้ ดังความตอนหนึ่งว่า
“ดั่งรือนางบ่หาผัวหนุ่มหน้อย พ้อยมาได้เถ้าพรักพร้อยหัวสั่นงันๆ ซ้ำมาเหม็นขี้ฟันและ ขี้เขี้ยว ปากเบี้ยวกอดคอนอน นี้ชา รอยว่านางได้ปูชาไฟยามกลางวันจักใกล้ตกต่ำ เดือนแรม 9 ค่ำ พร่ำว่าได้วัน 4 บ่มีอันนี้ รอยได้ปูชาเคราะห์ปีเดือนบ่ชอบ จังไรครอบคืนมา… ”
การที่ผู้ประพันธ์เห็นว่าแรม 9 ค่ำเป็นวันไม่ดีอาจเป็นเพราะได้รับอิทธิพลความเชื่อเรื่องวันเก้ากอง ก็เป็นได้ เพราะวันเก้ากองเป็นวันที่ห้ามฌาปนกิจศพ (เผาศพ) หรือไม่ให้จุดไฟในเชิงพิธีกรรมนั่นเอง การที่เปรียบเปรยว่า “รอยว่านางได้ปูชาไฟ” ก็อาจใช้แนวเทียบเดียวกัน นอกจากนี้ยังปรากฏความเชื่อเรื่อง วันราหู คือวันพุธกลางคืน (กลางวันจักใกล้ตกต่ำ…วัน 4) อีกด้วย ในทางโหราศาสตร์ถือว่าราหูเป็นตัวร้ายจะนำพามาซึ่งความเดือดร้อน เช่นในคำเรียกขวัญว่า “วันนี้ก็เป็นวันดี วันพระญาธรรมมาเกิด สืบสร้างศาสนาพระเจ้า วันนี้นาหากเป็นวันดีใสบ่เส้า ราหูย้ายได้แสนวา นักขัตตาเท่ามาดูเปล่ง วรรณะเร่งบ่มีสูญ” อนึ่งจากคำประพันธ์ข้างต้นยังไขข้อข้องใจที่ว่า หากในเอกสารโบราณเขียนว่า วัน 1 วัน 2 เวลาอ่านจะต้องปรับอ่านว่าวัน(อา)ทิตย์ วันจันทร์ หรือยังจะคงอ่านว่าวัน 1 วัน 2 ตามเอกสาร ในคำประพันธ์ข้างต้นซึ่งมีสัมผัสบังคับไว้ทำให้ทราบว่าคนโบราณไม่ต่ำกว่า 300 ปีมาแล้ว อ่านว่าวัน 4 (วันสี่) ตามที่เขียน
บทสรุป
ผู้ เขียนสันนิษฐานว่าความเชื่อเรื่อง “วันดีวันเสีย” แบบต่างๆ คงเป็นความเชื่อที่ค่อยๆ เกิดขึ้นหลายลำดับช่วงเวลา และคงเป็นความเชื่อที่เกิดจากหลายบุคคล หรือหลายกลุ่มบุคคล และหลายภูมิภาค โดยแต่ละกลุ่มที่เชื่อก็คงเลือกเชื่อตามที่ตน “ศรัทธา” และเห็นว่า “แม่น” หรือที่ชาวบ้านมักพูดว่า “ศิษย์ต่างครู อาจารย์ต่างวัด หนังสือก้อมต่างคนต่างมี” ต่อมาเมื่อมีผู้รวบรวมความเชื่อเรื่องวันเหล่านี้จากแหล่งต่างๆ จึงพบว่ามีความขัดแย้งกันอยู่มาก บางตำราว่าเป็นวัน “ดีมาก” แต่ขณะเดียวกันบางตำราก็กลับกล่าวว่าเป็นวัน “ร้ายมาก” แต่ความหลากหลายนี้ในอดีตคงไม่เป็นปัญหา ด้วยเหตุที่แต่ละคนแต่ละ ภูมิภาคก็เชื่อและยึดถือของตนไป อย่างไรก็แนวคิดพื้นฐานของการมี “วันดีวันเสีย” ก็คงเพื่อต้องการสร้างความสบายใจ สร้างความเชื่อมั่น และสร้างค่านิยมเรื่อง “เวลาที่ถูกต้องเหมาะสม” อันจะเป็นการ “จัดระเบียบสังคม” ที่ตนอยู่ให้เป็นไปในแนวเดียวกัน
ความเชื่อเรื่อง ทำให้ทราบว่าความเชื่อเรื่องนี้มีความสำคัญมากพอที่ทำให้กวีหรือผู้ประพันธ์ นำไปสอดแทรกในงานวรรณกรรมของตน วรรณกรรมที่มักกล่าวอ้างถึง “วันดีวันเสีย” มักเป็นวรรณกรรมที่ใช้ในพิธีกรรม เช่น คำเรียกขวัญลูกแก้ว คำเรียกขวัญคู่บ่าวสาว บทซองานต่างๆ เป็นต้น สิ่งที่น่าสังเกตคือกวีจะมี “ขนบ” ในการสอดแทรกความเชื่อเรื่องนี้อย่างมีระบบกล่าวคือจะใช้ในตอนเกริ่นนำถึง “เวลาอันเป็นมงคล” ที่จะประกอบพิธีหรือกิจกรรมใดๆ ซึ่งเป็น “กลวิธี” ที่ใช้ส่งเสริมบุญบารมีของตัวเอกในเรื่อง ซึ่งอาจจะเป็นตัวละคร หรือบุคคลที่มีอยู่จริงในประวัติศาสตร์ หากเป็นวรรณกรรมที่ใช้สำหรับประกอบพิธีกรรม การเกริ่นนำเรื่อง “เวลาอันเป็นมงคล” นี้ก็เป็น “กลวิธี” ที่สร้างความเชื่อมั่น ความมั่นใจ ความอิ่มเอมใจ ให้กับเจ้าของงานหรือผู้ร่วมพิธีได้ไม่น้อย แม้บางครั้งการกล่าวอ้างเรื่อง “วันดีวันเสีย” เป็นเพียงการกล่าวอ้างตามขนบ หรือตามตำรา ทั้งที่ความจริงแล้วอาจไม่ใช่ ”วันดี” ตามการกล่าวอ้างก็ตาม แต่ก็เป็นการกล่าวอ้างเข้าลักษณะที่ว่า “พูดให้ดีแล้วทุกอย่างก็จะดีตามที่พูด”

ดิถีมงคล 5 ประการ

ดิถีมงคล 5 ประการ เพื่อใช้ทำการมงคลต่าง ๆ ดังนี้

1. ดิถีอมริสสโชค ดีสำหรับงานทั่วไปเกี่ยวกับความราบรื่นและลาภผล
2. ดีถีสิทธิโชค ดีสำหรับงานสำคัญที่เป็นโครงการระยะสั้น
3. ดิถีมหาสิทธิโชค ดีสำหรับง านที่เป็นโครงการระยะยาว
4. ดิถีชัยโชค ดีสำหรับงานที่ต้องต่อสู้แข่งขันหรือรบทัพจับศึก
5. ดิถีราชาโชค ดีสำหรับงานที่ต้องขอความช่วยเหลือจากผู้ใหญ่

บางรายเลือก "ดิถีชัยโชค" เป็นวันมงคลสมรส
ข้างขึ้นข้างแรม ของดิถีมงคล 5 ประการ (อักษรย่อ คือชื่อวัน ส่วนนับบนลงล่างตัวเลขคือ ขึ้นแรม)

ข้างขึ้น​ ​ข้างแรม​ ​ของดิถีมงคล​ 5 ​ประการ​ (อักษรย่อ​ ​คือ​ ​ชื่อวัน​ ​ส่วน​นับบนล่างตัวเลขคือขึ้นแรม)

อมริสสโชค – ​วันที่มี​โชค
สิทธิ​โชค​ – ​วันที่ประสบ​ความ​สำ​เร็จ
มหาสิทธิ​โชค​ – ​วันที่ประสบ​ความ​สำ​เร็จอันดียิ่ง
ชัยโชค​ – ​วันที่มีชัยชนะ
ราชา​โชค​ – ​วันที่มี​โชคอย่างยิ่ง​ใหญ่

————————————————

ปฏิทินล้านนาเป็นของขวัญที่ได้ใช้ประโยชน์ตลอดปี

>> รายละเอียดการสั่งพิมพ์ปฏิทินล้านนาคลิกที่นี่ <<

ปฏิทินของทางสำนักพิมพ์ได้จัดจำหน่ายแล้ว

สามารถสั่งซื้อได้ในราคาฉบับละ 50 บาท

โดยแจ้งชื่อ ที่อยู่ เบอร์โทรศัพท์ และ E-mail (ถ้ามี)

มาที่ info@moradoklanna.com

หรือ โทร. 086-6547376, 053-221097

ปฏิทินล้านนา (ปักขะทืน) โดยสำนักพิมพ์มรดกล้านนา
นำเสนอด้วยสัญลักษณ์ที่คิดค้นขึ้นใหม่ มีเอกลักษณ์เฉพาะ เข้าใจง่าย

รีบสั่งจองวันนี้ โทร. 086-6547376

>> รายละเอียดการสั่งพิมพ์ปฏิทินล้านนาคลิกที่นี่ <<

ตัวอย่างปฏิทินล้านนา (ปักขะทืน) ปี๋ใหม่ 2553

ทางสำนักมรดกล้านนาได้สรุปข้อมูลฤกษ์ยามงามดีให้เลย

ปรับปรุงให้ดูง่ายขึ้นกว่าเดิม นำไปใช้ได้ทันที

และเพิ่มเติมข้อมูลและภาพวันสำคัญที่ไม่ใช่วันหยุดราชการ

เกร็ดความรู้ของประเพณีที่มีในแต่ละเดือนให้อีกด้วย