ประเพณีเมืองเชียงตุง : เดือน 7 (เมษายน-พฤษภาคม)
ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

—————————-

1. ชื่อ ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์

ประเพณีขึ้นธาตุเจดีย์ หมายถึงการทำบุญอบรมสมโภชพระธาตุหรือเจดีย์ อันเป็นสถานที่บรรจุพระบรมสารีริกธาตุและพระอรหันตธาตุ เพื่อเป็นการแสดงความเคารพและความศรัทธาในพระรัตนตรัยตลอดถึงการสั่งสมบุญบารมีของผู้เข้าร่วมประเพณีด้วย ตรงกับคำว่า ประเพณีสรงน้ำพระธาตุของล้านนา

2. ระยะเวลา

วันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เดือน 7 ของแต่ละปี (ประมาณเดือน เมษายน – พฤษภาคม สำนวนไทเขินเรียกว่า เดือน 7 เปียง สำนวนล้านนาเรียกว่า เดือน 7 เป็ง คำว่า เปียง หรือ เป็ง หมายถึง เพ็ญ หรือ วันเพ็ญ ซึ่งเป็นวันที่พระจันทร์เต็มดวง) บางวัดถ้าจัดงานใหญ่ เช่น มีการอบรมสมโภชพระพุทธรูป เป็นต้น ก็จะจัดงาน 2 วัน ตั้งแต่วัน 14 – 15 ค่ำ แต่ถ้าจัดงานไม่ใหญ่นักก็จะจัดในวันเพ็ญขึ้น 15 ค่ำ เพียงวันเดียว

3. ผู้ที่มีบทบาทในกิจกรรม

1. พระสงฆ์ มีบทบาทเป็นผู้ประกอบพิธีให้ศีล ให้พร สวดมนต์ และรับบิณฑบาต
2. มัคคนายก (อาจารย์วัด) มีบทบาทเป็นผู้นำในการประกอบพิธี เช่น นำกล่าวคำไหว้พระ คำอาราธนาศีล คำโอกาสเทวดา อาราธนาสวด และเป็นผู้ประสานงานระหว่างพระสงฆ์กับประชาชน
3. ประชาชน เป็นผู้ร่วมพิธี โดยจะนำดอกไม้เทียน อาหารคาวหวาน และเครื่องอุปโภคบริโภคมาถวายทาน

4. ที่มาของประเพณี

พระพุทธศาสนาได้เผยแผ่เข้าสู่นครเชียงตุงมาเป็นระยะเวลาที่ยาวนาน มีการประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุและเส้นพระเกศาตามพระธาตุเจดีย์สำคัญต่าง ๆ ในเมืองเชียงตุง เช่น พระธาตุจอมคำ พระธาตุจอมดอย พระธาตุเวียงชัย พระธาตุดอยจุกเปียงฟ้า เป็นต้น ซึ่งถือเป็นพระธาตุศักดิ์สิทธิ์และเป็นที่สักการบูชาของชาวเชียงตุง เมื่อถึงวาระสำคัญจึงมีการกำหนดประเพณีขึ้นธาตุหรือการทำบุญอบรมสมโภชพระธาตุขึ้น เพื่อเป็นการถวายสักการบูชาแด่องค์สมเด็จพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ตลอดถึงความเป็นศิริมงคลแก่ชาวเมืองและบ้านเมือง อีกทั้งยังถือเป็นการทำบุญด้วยการดูแลรักษาทำความสะอาดบริเวณองค์พระธาตุให้เกิดความสะอาดเรียบร้อย

5. ความสำคัญของประเพณี

ประเพณีการขึ้นธาตุเป็นประเพณีที่เกี่ยวข้องกับคติความเชื่อในพระพุทธศาสนา มีความสัมพันธ์กับความศรัทธาและวิถีการดำเนินชีวิตของชาวพุทธ เนื่องจากองค์พระธาตุจัดเป็นศูนย์รวมจิตใจของชุมชน การจัดประเพณีขึ้นพระธาตุนอกจากจะเป็นการเสริมสร้างศรัทธาในพุทธศาสนาแล้ว ยังเป็นการเสริมสร้างความรักความเอื้ออาทร ความสามัคคีให้แก่ผู้คนในชุมชนทั้งฝ่ายรัฐบาล ฝ่ายคณะสงฆ์ และฝ่ายประชาชนที่มีส่วนร่วมในประเพณี นอกจากนั้นยังเป็นการสร้างสรรค์และอนุรักษ์ศิลปวัฒนธรรมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะกลุ่มชาว ไทเขินด้วย

6. เครื่องประกอบพิธี

ประเพณีขึ้นธาตุประกอบด้วยเครื่องบูชาดังนี้
1. ขันตั้ง (เครื่องบูชา) การสวดมนต์ ประกอบด้วย ข้าวเปลือกหมื่น ข้าวสารพัน ผ้าขาว ผ้าแดง หม้อใหม่ สื่อใหม่ เทียน 8 คู่ มะพร้าว 1 ลูก ดอกไม้พันดวงหรือ 16 ดวง
2. เครื่องสักการบูชาต่าง ๆ เช่น ดอกไม้ เทียน อาหารคาวหวาน เครื่องอุปโภคบริโภค เป็นต้น สำหรับบูชา (โยง) เทวดาและถวายทานพระสงฆ์

7. ขั้นตอนประกอบพิธี

เมื่อถึงวัน 14 ค่ำ มัคคนายกจะนำขันตั้งการขึ้นธาตุไปกล่าวบูชาและกล่าวคำโอกาสเทวดาวัดโดยนำดอกไม้เทียน 2 คู่เป็นเครื่องบูชา จากนั้นก็จะไปไหว้เทวดาบ้านด้วย พอถึงตอนเย็นก็จะนิมนต์พระสงฆ์มาสวดมนต์อบรมสมโภชพระธาตุ ซึ่งมัคคนายกจะกล่าวคำโอกาสเทวดาแล้วอาราธนาศีล รับศีลจากพระสงฆ์ กล่าวคำขอขมา(สูมา)พระรัตนตรัย จากนั้นพระสงฆ์จะเริ่มสวดมนต์เรียกว่า การสวดอบรมธาตุ ซึ่งมี 3 วาร คือวารเค้า วารกลาง และวารปลาย

รุ่งเช้าวันเพ็ญ ขึ้น 15 ค่ำ เวลาประมาณ 06.00-07.00 น. ก็อาราธนาพระสงฆ์ออกรับบิณฑบาต ซึ่งในการบิณฑบาตจะมีคฤหัสถ์นุ่งห่มขาว คาดศีรษะด้วยผ้าขาว เดินถือธงฉัพพรรณรังสีนำหน้าแล้วจะมีคนตีระฆัง (พาน) ตาม 2 คน จากนั้นจะมีคนหามพระพุทธรูปที่ประดิษฐานในซุ้มแล้วตามด้วยปู่นา ซึ่งเป็นฆราวาสที่ปฏิบัติธรรมนุ่งขาวห่มขาวเดินตามพระพุทธรูป ถือคติตามพุทธประวัติว่าเป็นผู้ติดตามพระพุทธเจ้าเมื่อเสด็จออกบิณฑบาต จากนั้นจะเป็นแถวของพระสงฆ์ที่ออกรับบิณฑบาต เมื่อพระสงฆ์รับบิณฑบาตแล้วก็จะเข้าไปนั่งในวิหาร มัคคนายกก็นำกล่าวคำไหว้พระ อาราธนาศีล โอกาสเวนทานและหยาดน้ำ (กรวดน้ำ) ถวายทานเป็นเสร็จพิธี

8. การปรับปรุงเปลี่ยนแปลง

การเปลี่ยนแปลงของประเพณีขึ้นธาตุของชาวไทเขิน นครเชียงตุง ยังไม่พบการเปลี่ยนแปลงที่ชัดเจน

———————————-

ข้อมูลจากหนังสือประเพณี 12 เดือนเมืองเชียงตุง มจร. วิทยาเขตเชียงใหม่